Werbőczy / István / Opus Tripartitum iuris Consuetudinarii (Wien 1517) :: Diplomatisch genaue Transkription Heino Speer 2020

Werbőczy / István / Opus Tripartitum iuris Consuetudinarii (Wien 1517) :: Diplomatisch genaue Transkription Heino Speer 2020

Tripartitum opus iuris conſuetudinarij
inclyti regni Hungarie: per magiſtrum
Stephanum de Werbewcz per=
ſonalis preſentie regie maieſta=
tis locum tenentem: acura=
tiſsime editum.

Magiſter Stephanus de Werbewcz: perſo=
nalis preſentie regie maieſtatis locum
tenens: lectoribus ſalutem.

CVM ſereniſsimus / idemque clementiſsimus / domi=
nus Wladiſlaus Hungariae / & Bohemiae / etc. Rex /
ſuperioribus annis / tum ſua ſponte permotus / tum
frequentibus uniuſcuiuſque ordinis ſubditorum ſuorum
precibus exoratus / eas leges / eaſque conſuetudines / quibus a longa
iam temporum ſerie / res iudiciaria / hoc in regno / tot inter bellorum / ac
ſeditionum aeſtus / utcunque firmiſsime ſtetit / ad iuris ſcripti normam,
ac rationem / reuocare decreuiſſet. Caeteros inter / qui maieſtati ſuae,
& fide / & obſeruantia erant addicti / me ultro deligendum duxit / qui
id muneris explerem / ut tot diſiecta / ac diuulſa municipalium huius
regni Hungariae conſuetudinum / & conſtitutionum membra / in unum
uelut corpus coacta / & ſcripturae adminiculo illuſtrata / in omnem
poſteritatem propagarentur. Hanc uero ipſe prouinciam / licet meae
imbecilitatis conſcius / non tam uirium fidutia / quam obſequendi neceſ=
ſitate ſuſcepi & quoad ſuppetebat facultas / pro ingenioli tenui=
tate / longis / diuturniſque laboribus ad calcem uſque perduxi. Cum in=
terim regio iuſsu reliqui quoque Prothonotarii / mihi per id tempo=
ris collegae iudiciarii / inſuper iurati aſſeſſores / ſedis iudiciariae re=
giae / & plerique alii / tam in diuino / quam humano iure diu / multumque uer=
ſati / ad haec omnia diſcutienda / recenſenda / & ad amuſsim trutinanda
fuerant adhibiti: quibus ex ſententia peractis in publico demum / ac
generali dieta / & conventu dominorum praelatorum / ac baronum / nobili=
umque / & procerum regni huius univerſorum / anno ſalutis humanae
quarto / & decimo ſupra milleſimum quingenteſimum / ruſticana ſedi=
tione / quae paulo ante irrepſerat exciſa / & ſublata / ad diem diuo
Lucae Euangeliſtae dicatam / celebrato / idem princeps omnium cum flagi=
tatione / ac plauſu / hoc domeſtici iuris compendium / ſuo ductu / atque
auſpiciis lucubratum / conceptis uerbis / ac uiua uoce comprobauit. Et
regio imperio / regiaeque authoritatis plenitudine roboratum / irreuo=
cabili ſanctione firmauit. Pollicitus inſuper id ipſum opus / mem=
branis conſcriptum / ſeſe regionatim / per uniuerſam Hungariam /
muneris loco / tranſmiſſurum. Sed cum prolixioris eſſet negotii /
tam ingentem legum aceruum / in quinquaginta / & amplius exempla=
ria tranſfundi. Tot enim & plures ſunt diſtrictus / ac regiones (eas
noſtri comitatus appellant) quas huius muneris ſeorſum / ac ſe=
paratim / particeps eſſe opportuit. Rex interim ipſe / ad conuentus
Poſonii / Wiennaeque indictos / rebus regnorum ſuorum exigentibus
conceſsit. Vbi publicis / priuatiſque / cum excellentiſsimis principi=
bus Maximiliano Romanorum electo Caeſare ſemper Auguſto:
ac Sigiſmundo Poloniae rege fratre ſuo germano / negotiis per=
tractandis toto uere / ac maiore aeſtatis parte tranſacta / ad regnum
tandem regreſsus / in ea licet ſtabili / fixaque haereret ſententia / ut ipſa
municipalia regni ſui iura / primo quoque tempore / in lucem aederentur.
Aliis tamen ſuper aliis ingruentibus rebus / inter eiuſcemodi mo=
ras diuino nutu fatali uitae perfunctus ſpacio / ad cœleſtem patriam
commigrauit. Sed ne hoc opus / tanto ſtudio / tantiſque uigiliis ela=
boratum / ac firmiſsimo regiae poteſtatis robore (dempta dumtaxat
ſigilli appenſione) munitum / & confirmatum / in obſcuro deliteſceret,
& paulatim oblitterata rerum memoria / in nihilum redigeretur / quo
nihil huic quidem regno deterius / nihilque pernitioſius / in cauſis prae=
ſertim diſcernendis / iuſtitiaque miniſtranda fieri / aut excogitari poſ=
ſet / has eaſdem conſuetudines / & leges municipales / nullo peni=
tus ſenſu / ordineque immutato / ſub ea qua prius formula / atque con=
textu aeditae fuerant / in publicum aedendas. Vtque id lacius / pluribuſque
pateret / Calcographorum induſtria excudendas curaui. Opto autem ut
quiſquis has meas lucubrationes / in manus ſumpſerit / aequus ſit
in me iudex / bonique conſulat. Nam licet quantum mediocritate ualui
ſummum in his quaerendis / atque explicandis / ſtudium adhibuerim / quia
tamen doctrina me quam exigua / ſermoneque haud ſatis perpolito eſſe
profiteor / tantum abeſt / ut ſi quid in meis ſcriptis uel erratum quiſpiam
emendauerit / uel praetermiſſum adiecerit / ut aut ſuccenſeam / aut
indigner / ut eo etiam nomine / ſim illi (quiſquis tandem is fuerit)
cumulatiſsimas gratias habiturus. Quoniam errare ſaepius / ac fal=
li proprium eſt hominis: & minus mirum eſt / memoriam aliqua=
rum rerum excidere / quam omnium conſtare. Valete.
WLadiſlaus dei gratia Hungarie: Bo=
hemiae / Dalmatiae / Croatiae / Ramae / Seruiae / Gal=
liciae / Lodomeriae / Comaniae / Bulgariaeque rex: ac
Sleſiae / & Lucemburgenſis dux: necnon Morauiae,
& Luſatiae marchio / ad perpetuam rei memoriam / cum ſupremus omnium
rerum opifex ab ipſo primordio / rationalis creaturae conditae / ac pro=
creatae / eam in genere humano uarietatem / atque id diſcrimen eſſe uo=
luerit / ut pars hominum ſubeſſe / pars praeeſſe / alii imperare / alii
parere deberent. Alios quidem reges / & principes / qui caeteris aequo
iure imperarent. Alios ſubditos / qui illorum iuſſa / & imperia capeſ=
cerent / eſſe ſtatuit / atque in hunc duplicem ordinem / totum genus huma=
num ſapientiſsime eſt partitus. Reges porro ipſos / duabus po=
tiſsimum artibus inſtructos / atque ornatos eſſe uoluit / legibus / & ar=
mis: ut armis quidem hoſtes propulſati / procul a finibus arcerentur.
Leges autem / regnicolas / ciueſque / domi in officio continerent: & ſum=
mos cum infimis / ac mediocribus / opulentos / ac potentiores / cum
egentioribus / infimioribuſque / aequo iure uiuere cogerent. Hae ete=
nim duae res / tantopere ſunt unicuique principi neceſſariae / ut his
ſublatis / nihil firmum / nihil ſtabile / nihil inter homines concors / &
pacatum eſſe queat: adeo uero ſibi inuicem cohaerentes / ſimulque fir=
miſsimis uinculis / & indiſſolubilibus chatenis connexae / ut ſepa=
rari / ac diſiungi nequaquam poſsint. Quis enim ignorat / neque arma
tunc foris quicquam prodeſſe / cum domi plus improbi / atque iniuſti / quam
boni ciues ualeant: & fruſtra iudicia / ac leges implorari / cum aures
regnicolarum / ciuiumque terror hoſtilis circumſonat. Nos itaque qui nutu /
ac prouidentia diuina / ad hoc ſublime ſolium euecti / & tot terris / tot
populis / tot denique potentiſsimis / ac ferociſsimis nationibus / atque
imperiis ſumus praepoſiti / ſemper ab initio principatus noſtri / omnes
noſtras curas / cogitationes / labores / conatus / omnia ſtudia / & conſilia
noſtra eo direximus: & contulimus / ut his duabus artibus ſub=
ditos noſtros / in pace / & tranquillitate contineremus. Nam & ar=
mis (quoad per nos fieri potuit) tutos eos ab hoſte praeſtitimus: &
in iuſticia adminiſtranda nihil a nobis praetermiſſum eſt / quod a iu=
ſto / & diligentiſsimo principe / praeſtari debuerit. Et poſtquam / huius
inclyti regni Hungariae ſceptrum / atque imperium / benignitate dei
adepti ſumus / & ſacro eius diademate redimiti. Poſt belli ſtudia /
poſtque regnum ipſum / tam metu hoſtili / quam ſeditionibus domeſticis
liberatum / prima nobis / ac praecipua cura fuit / ad regnum ipſum / & ſub=
ditos noſtros / pace etiam domeſtica / & legibus firmius / & ſtabilius
reddendum. Itaque & eo ipſo tempore / & poſtea non ſemel uarias con=
ſtitutiones: & ſtatuta / partim ſponte noſtra propria: partim praecibus:
& ſupplicatione fidelium noſtrorum / dominorum praelatorum: & baronum,
caeterorumque procerum / & nobilium edidimus / ſaluti / ac quieti / liberta=
tique ipſius regni noſtri / hoc pacto acuratiſsime conſulentes: licet
& antea non defuerint quaedam iura regni: quae quia nulla ſcriptura
continebantur / conſuetudines potius appellari poterant. Verum quia /
& ex huiuſmodi conſtitutionum a nobis aeditarum / & illorum regni iu=
rium diuerſa interpretatione magna plerumque oriebantur incom=
moda / aliis alio / prout cuique libitum erat / ſenſum & interpretationem
earum trahentibus. Et quibuſdam in iudicando / uel iudicio poſtu=
lando / regni conſuetudinem / aliis conſtitutionum formulam ſe=
quentibus / atque allegantibus: ita ut non inter eos ſolum / quorum
cauſa ageretur / ſed inter ipſos etiam iudices / ac iurium regni con=
ſultiſsimos / & peritiſsimos / magna interdum / ſuper huiuſmodi
legum / conſuetudinum / & conſtitutionum interpretatione / con=
tentio oriretur: ut quandoque hi / qui plus uiribus / & potentia / quam
legibus / & iuſticia fiderent / tribunal iudicum magno aſſeclarum
agmine aggreſsi / quod ratione / & legibus nequirent / clamore / &
multitudine obtinere contenderent: & qui iure inferiores eſſent /
ſuperiores tamen eſſe / & uincere non iure / ſed tumultu / ac multi=
tudine niterentur. Neque uero iudicum / & magiſtrorum Protho=
notariorum / iura regni allegantium authoritas / apud illos uale=
bat. Cum enim iura ipſa / nulla ſcripturae firmitate fulcirentur / quic=
quid legum / uel conſuetudinum / in medium proferebatur / id illi,
uel in contrariam ſententiam trahentes / uel aliter ab aliis iudici=
bus / & in aliis iudiciis tractum / atque intellectum aſſerentes / omnes
iudicandi rationes / turpiſsime confundebant: ita frequenter con=
tingebat / ut in qua cauſa quiſpiam antea uictoria potitus eſſet / in
eadem uel ſimili / alter ſuccumberet / & ſuperaretur. Cum autem
his / & eius generis erroribus plena / ac referta eſſent omnia / & ex
huiuſmodi conſtitutionum / & regni conſuetudinum / tam uaria,
ac multiplici interpretatione / tam lata calumniatoribus uia pateret,
animique tam iudicantium / quam eorum de quorum cauſis agerent /
in tantis tenebris uerſarentur: nos / quibus nihil prius / antiquiuſque
eſt / quam ſubitos noſtros / in omni pace / & tranquilitate conſerua=
re / excitati etiam praecibus / & continuis querelis / praedictorum fide=
lium noſtrorum / fideli noſtro egregio magiſtro Stephano de Wer
bewcz / iudicis curiae noſtrae Prothonotario / curam omnium ipſius
regni noſtri iurium / legum / & conſuetudinum / conſtitutionumque
receptarum / atque approbatarum: earum uidelicet / quae in ipſo regno
noſtro / & praeſertim in aula noſtra regia iudicandis / & deciden=
dis cauſis / ac ſententiis ferendis / ſequi / ac obſeruari conſueuiſſent /
in unum colligendi / atque in titulos (ut fit) & capita diſtinguendi /
ut ea poſtea nobis oblata / ac per caeteros magiſtros Prothonota=
rios / & ſedis noſtrae iudiciariae iuratos coaſſeſſores reuiſa / diſcuſ=
ſa / ac diligenter trutinata / in unim uolumen redigerentur. Vt iam
gens etiam noſtra Hungarica / ſicut aliae omnes fere nationes / &
prouinciae / bene / & ſapienter inſtitutae / in iudiciis decernendis / &
iuſticiae adminiſtratione non ſola conſuetudine / quae plerumque
mutari / & labilis eſſe ſolet / ſed iure ſcripto / & fidiſsimis litterarum
monumentis illuſtrato niteretur. Demum nobis in praeſenti con=
uentu: & congregatione generali eorundem uniuerſorum praelato=
rum / & baronum / & regni huius nobilium / quam eiſdem certis,
& arduis de cauſis / ad feſtum beati Lucae Euangeliſtae proxime
praeteritum indixeramus / conſtitutis / iidem praelati / & barones / ac
nobiles uniuerſi noſtrum accedentes in conſpectum / quendam
libellum gentilia / municipaliaque iura: ac leges / & conſuetudines
eorum uetuſtas / & receptas continentem / noſtro iuſſu a praefato
magiſtro Stephano collectum / & conſcriptum nobis obtulerunt /
ſupplicantes / ut / quia ipſi eum libellum in cunctis ſuis clauſulis,
articulis / & capitulis / per uenerabilem Paulum de Warda / prae=
poſitum ſancti Sigiſmundi prouentuum noſtrorum regalium admi=
niſtratorem / ac magnificum Benedictum de Batthyan / huius caſtri
noſtri Budenſis caſtellanum / necnon egregios magiſtros / Ioannem
de Ellyewelgh Palatinalem / ac Albertum de Bellyen: & Paulum de
Bolyar / perſonalis praeſentiae noſtrae Prothonotarios. Item Stephanum
Keſſerew de Gybarth / regni huius noſtri Hungariae Vicepalatinum /
Georgium de Mekche ſecretarium noſtrum: Michaelem de Zob /
ac Paulum de Dombo iurato / aſseſsores / dictae ſedis noſtrae iudici=
ariae / & Stephanum Henczelffy de Pettrowcz / directorem cauſarum no=
ſtrarum regalium / perlegi / reuideri / diſcuti / & examinari faciendo / ſuper
eorum legibus / & approbatis conſuetudinibus / recto ordine / & de=
bito modo conſcriptum eſſe agnouiſsent: propterea ipſum libellum
& omnia in eo contenta quoad omnes clauſulas / ſenſus / capita / & articu=
los in formam noſtri priuilegii redigi faciendo / admittere / & appro=
bare / eiſdemque / & eorum haeredibus / ac poſteritatibus / pro perpetuis
legibus / & conſuetudinibus ualiturum authoritate noſstra regia / &de
regiae noſtrae poteſtatis plenitudine roborare / & confirmare dignare=
mur. Cuius quidem libelli tenor ſequitur in haec uerba

Sereniſsimo principi etc. domino: domino Wladiſlao
dei gratia regi Hungariae / & Bohemiae / etc. domino ſuo
clementiſsimo. Magiſter Stephanus de Werbewcz /
iudicis curiae ſerenitatis ueſtrae Prothonotarius /
ſeruitiorum ſuorum humilimam commendationem.

Qvanquam domeſtica / ac gentilia regni huius inclyti Hun=
gariae iura / certam in ſeriem / formulamque: & ordinem redi=
gere: ac littterarum monumentis illuſtrare / arduum / &
perdifficile / ac humano prope modum ingenio ma=
ius eſſe uideatur. Quippe / cum apud noſtrates / eo in genere nihil
hactenus extiterit / aut origine diuturnum / aut ſanctione ſtabile / aut
perenni uſu / ac obſeruantia roboratum / ſed ex cuiuſque fere princi=
pis / ac regis nutu / & arbitrio / nouae conſtitutiones: nouaque edicta /
per ſingulos nedum aetates: ſed pauciſsimorum quoque annorum ſpatia
emanauerint. Quae cum inter ſeſe / plerumque diſsideant: & aduerſis quaſi
frontibus obluctentur / in unum uelut corpus conuenire / & coaleſce=
re haud facile poſsunt. Ad hoc accedit / quod ea omnia / quae uel forenſi=
bus in cauſis emergunt / uel ad iudiciorum rationem accommodantur / me=
moriae tenere ſupra hominis captum / facultatemque uidetur exiſtere.
Quae cum ita ſe habeant / tamen maieſtatis ueſtrae iuſsionibus / qui=
bus non uſque quaque parere piaculum ſemper duxi / morem gerere cu=
piens ſarcinam meis humeris longe imparem ſubire non formidaui:
qui propriae licet imbecillitatis conſcius. Tantum enim abeſt / ut mihi
quippiam maioris induſtriae:aut eruditionis attribuam / ut meos etiam
inter aequales / ac eiuſdem profeſsionis ſtudioſos / me in poſtremis
haerere non inficiar. Veſtrae tamen maieſtatis / ſecundiſsimo ductu,
ueſtriſque faelicibus auſpiciis / rem his regionibus ad hunc uſque diem
inauditam: & per tot ſaeculorum lapſus magno dedecore / ſed maiori
iactura neglectam / aggrediar / ſtatuta ſcilicet / & decreta / ac leges / &
conſuetudines regni hactenus diuulſa / mutila / confuſa: & male co=
haerentia / in unum connectere / ac conglutinare / in ſcriptiſque redacta ue=
ſtrae maieſtati ad communem uſum prouulganda / ſumma cum obſequendi
propenſitate offerre. Nec ulla eſt res / quam uel ueſtra maieſtas / mihi ma=
iori cum ſua laude demandare / uel ego alacriori animo ſuſcipere
quiuiſsem. Quid enim regio ſplendore dignius / ſuorum ſubditorum
quieti / ac tranquilitati accommodacius preſtare potuiſset / quam poſt bella,
& armorum ſtrepitus / quibus hoſtilis metus procul depellitur / pacis
curam gerere? quae niſi iuris moderatione contineatur / ſtabilis / firmaque
eſſe non ualet. Perſpicuum eſt autem / plus multo obeſſe inteſtinas di=
ſcordias / quam externa bella / ac plures / potentioreſque reſpublicas eſse
ueneno domeſtico / quam hoſtilibus armis ſubuerſas. Opere precium autem
duxi pro maieſtatis ueſtrae uoto / uniuerſas regni conſuetudineſ,
ac leges / & decreta / dilucido / aperto / ac unicuique facile expoſito
ſtilo perſcribere / & in capita / titulos / ac articulos redigere / ut de=
inceps prima legum noſtri regni rudimenta / non ab antiquis illis fa=
bulis / quibus hactenus / omne fere tempus aliis / atque aliis aedendis
iuribus inaniter contriuimus / ſed ab ipſo litterarum aditu / ac ſacrario,
ab ipſoque ciuilis diſciplinae fonte depromantur / in animiſque cuiuſque
altius inſideant / tenaciuſque radicentur. Quae quidem res (mea ut
fertur ſententia) eo gratior toti eſt futura proſteritati / quo ataui,
progenitoreſque noſtri / ab eius modi inſtitutionibus uidentur alie=
niores fuiſse. Gens enim noſtra / a prima ipſa naſcentis imperii
origine / rebus dumtaxat bellicis intenta / caeteris diſciplinis minus
uidetur incubuiſse. Hungari namque a Scythicis populis progreſ=
ſi / uel propagati / relicto patrio regno / in ſuperiori / quae citra / ul=
traque Danubium diffunditur / Pannonia / conſederunt: ac duce Atilla
fines imperii / longe / lateque propagantes / Germaniae / Italiae / ac
Hiſpaniarum limites / uictricibus armis penetrarunt. Diuo tan=
dem rege Stephano authore / uelut iubare quodam coelitus demiſso
ſuperſtitione / ac gentilitate / penitus eliminata / fidei Catholicae dog=
ma ſuſcepere. Nec gens aliqua poſtmodum / aut natio (abſit inuidia
uerbo) pro reipublicae Chriſtianae tutela / & propagatione / acrius,
aut conſtantius ipſis Hungaris excubuit. Qui cum omni Machome=
ticae foeditatis barbariae / in uariis / ancipitibuſque preliis diu / ac mul=
tum / cum ingenti ſua laude uerſati / & (ut uetuſtiora praeteream)
annos circiter centum ſupra quadraginta nunc oppugnantes / nunc
repugnantes / cum immanibus Thurcis / cruentiſsima bella geſ=
ſere. Et per eorum ſanguinem / caedes / ac uulnera / reliquam Chriſtianita=
tem (ne hoſtilis rabies / uelut fractis obicibus remotius ſeſe effun=
deret) tutam / incolumemque reddiderunt: ea fortitudine / roboreque natu=
rae / ut plerumque in armis uitam degerent. Nullis queſtuariis / aut uul
garibus artibus dediti / ſola militia nobilitatem definierunt. Quo fa=
ctum eſt / ut ad leges ipſas / uel exactiori cura / ſanctiendas / uel ma
turiori examine promulgandas / nec ocium / nec tempus ſatis ido=
neum ſuperfuerit. Sed iam maieſtatis ueſtrae ſingulari cura / ac pro=
uidentia propediem fore uideo / ut ne in hac quoque laude / caeteris na=
tionibus inferiores eſſe uideamur. Tu inquam optime ac Chriſtianiſ=
ſime rex / ut ſolii ſublimitate caeteris omnibus praeſtas / ita incredibili,
ac prope coeleſti uirtute abundas / quae religionis obſeruantia / ac
dei ueri cultu / maxime illuſtratur. Ideo nullae non modo actiones:
ſed ne cogitatus quidem tui coeleſti numine uacant. Et id ratione qui=
dem optima. Iuſti enim ſumus / ſi pietatem qua religioſe deum coli=
mus / praeſentem ſemper / coramque habuerimus. Humana enim iu=
ſtitia / niſi a diuina manet (quae pietas eſt) eam eſſe iniuſtitiam ſum=
mam reor. Me etenim Cipriani glorioſiſsimi martiris ſententia
delectat. Iuſtitia regis (inquit) pax eſt populorum: tutamen patriae:
munimentum plebis: protectio gentis: cura languorum: gaudium ho=
minum: temperies aeris: ſerenitas maris: terrae fecunditas: ſolatium
pauperum: haereditas filiorum: & ſibimet ipſis ſpes futurae beatitudi=
nis. Ipſa autem iuſtitia / non tam natura / quam diſciplina acquiritur: & ea
quidem diſciplina / quam nobis legum / ac iuris ſcientia ſubminiſtrat. Quam
ait Euripides / Heſpero / ac Lucifero magis eſſe mirabilem. Haec
inquam una uirtus ſola eſt / domina omnium / & regina uirtutum: fundamentum
perpetuae commendationis: & famae. Ideo Agiſileaus / cum de fortitu=
dine / iuſticiaque rogaretur / utra eſset melior / nihil (ait) fortitudine
indigeremus / ſi iuſti omnes eſsemus. Rerum enim humanarum omnium
ea natura eſt / ut conſtantiam nullam diucius ſeruent / ſed fluctuent ſem=
per / ac nutent. Fortuna quippe ipſa quam leuis / quam inconſtans / quam fallax
ſit / Aſsiriorum: Medorum: Perſarum: Macedonum: Romanorumque docent
imperia. Sola ipſa iuſticia eſt / quae ſibi ipſi conſtat / quae nulli muta=
tioni ſubjicitur / ſed eadem eſt ſemper / & incredibilem ſecum affert firmitatem.
Quam ob rem / maieſtati ueſtrae communi omniumm ueſtrorum ſubditorum
nomine / ingentes / atque inmortales gratias / & ago / & habeo / quod eo
legum / ac conſtitutionum / robore huius inclyti ueſtri regni mu=
nimenta ſtabilire uolueritis / quae nulla unquam ſit / necque fortunae malig=
nitas / nec hominum iniuria concuſsura. Quis enim ignorat / ad ſalutem
uitamque hominum / & quietam / & beatam inuentas eſſe leges? ſine quibuſ,
nec domus ulla / nec ciuitas / nec gens / nec hominum uniuerſorum ge=
nus / ſtare / nec rerum natura omnis / nec ipſe mundus poteſt. Quarum
quidem quis nam primus fuerit inuentor / non ſatis conſtat. Hebraei
ſane hunc Moſen fuiſse uolent. Athenienſes Cecropem / ac Solo=
nem. Argiui Phoroneum. Cretenſes Minoa / ac Rhadamanthum. La=
cedaemonii Licurgum. Aegyptii Triſmegiſtum. Perſae uero Zoroa=
ſtem. Sed quiſquis tandem ille fuerit / tale humano generi attulit mu=
nus / quo maius / ac ſalubrius / uix a coeleſti numine optare fas eſt.
Sunt enim leges / totius humanae uitae duces / ac moderatores. To=
tae ſint in aequitate / in prudentia / in profundiſsima denique ſapientia
conſtitutae: totae ad genus humanum regendum / gubernandum / defen=
dendum excogitatae: totae ad uitam bene / beateque peragendam adinuen=
tae. Iccirco nullum imperium: nulla reſpublica / ſine legibus poteſt eſse
diuturna. Arma enim imperia parant / leges parta conſeruant. Sunt
enim leges muri / ac fundamenta ciuitatis. In his ſalus bonorum: in
his pacis conſilia continentur. Quod ſtamus / quod incedimus / quod
dormimus / quod denique ſecure uitam agimus / id totum eſt iuriſ,
ac legum defenſioni tribuendum. Quibus ſublatis / bonis uiris aut
nullus eſset locus in ciuitate / aut turpiſsimis ſemper afficerentur
iniuriis. Remota namque iuſticia / teſte beato Auguſtino / quid ſunt
regna / niſi magna latrocinia? Leges ſunt quae nos a periculis / ig=
nominiaque tuentur: quae ſicarios arcent: & craſsatores: ac inſidiarum pe=
ricula longe / lateque repellunt. Quae denique in ſummo nos ocio:
atque in ſumma tranquilitate cuſtodiunt. Iccirco nihil hac quidem
tempeſtate fieri potuit ineffabili praeconio dignus: aut ad perennem
gloriam conſequendam efficatius. Sed nec ueſtris florentiſsimis regnis
indiſsolubili concordiae nexu ſtabiliendis aptius / quam quod ueſtrae ma=
ieſtatis ductu & authoritate leges / ac huius regni ſanctiones / den
ſiſsimis tenebris / & caligine prius obrutae / ſcriptionis nitore illuſtra
tae / tanta cum ueſtra dignitate prouulgentur. Quam quidem prouinciam / ubi pri
mum mihi demandare ueſtra maieſtas dignata eſt / licet / ut ingenue
fatear / omne ſtudium / omnem induſtriam / ac ſolertiam eo contulerim / ut pro
uirili ueſtrae maieſtati quam pleniſsime obtemperarem. SCIO tamen non de=
futuros / qui inuidiae facibus excitati / huic tanto / tamque omnibus profuturo
labori detrahere non deſiſtant. Haec eſt enim furentis inuidiae con=
ſuetudo / ut in ea ſemper / quae praeſtantiora / ac cumulatiori laude ſunt
digna / liuentes / ac rabidiſsimos morſus exacuat. Sed plane confido
maieſtatem ueſtram me facile ab teterrimis illius monſtri faucibus erep=
turam / & ipſe quoquc ueſtro uelut clipeo munitus / quaecunque calumnia=
tores uibraturi ſunt iacula / intrepide: uel retundam / uel ſuſtinebo.
Satis autem / ſuperque praemii pro hac nauata opera / mec arbitrabor conſequu=
tum / ſi & patriae cuius inſita optimi cuiuſque animo ingens eſt charitas /
hac in parte uidebor conſuluiſse / & maieſtati ueſtrae / cui me perpetuo de
didi / ac deuoui / pro uiribus obtemperaſse: quam etiam / atque etiam oro / & obſe=
cro / ut has meas uigilias ueſtro ſacratiſsimo nomini dedicatas / ite
rum / atque iterum perlegere / diſcutere / ac recenſere non grauetur. Et cum ea
ſit operum humanorum conditio / ut nihil fiat adeo politum / adeoue abſo=
lutum / ut non in melius reformari poſsit / pro exactiſsimo ueſtro iudi=
cii acumine / quae uel reſecanda / uel inmutanda / uel addenda duxe=
ritis / ea ita caſtigatiſsima ueſtrae cenſurae linea corrigatis & emende=
tis / ut aemulis / ac maliuolis / nullus detrahendi locus relinquatur.
Nemo autem id ſibi perſuadeat / me tantum mihi authoritatis uendicaſse / ut
nouas aliquas leges afferre / ac ſupperaddere fuerim auſus / ſed ea
duntaxat / quae a maioribus meis accepi / quaeque obſeruari / in pertractan=
dis iudiciis / cauſiſque diſcutiendis / uidi / audiui / didici / in unum quaſi uo=
lumen contuli / ac digeſsi / conſilio tamen cum caeteris meis collegis / & pa=
trii iuris / ac conſuetudinum non ignaris prius communicato. Quod opus
nunc maieſtati ueſtrae offero / & dedico: eamque ſuplex deprecor dig
netur has meas lucubrationes / hilari fronte excipere / & eis ſi digne
uidebuntur ſuam ſacro ſanctam authoritatem impartiri / omnibuſque ſuae dicioni
parentibus obſeruandas / proponere. Mentis autem potius effectum / quam rei /
quae offertur / exiguitatem maieſtas ueſtra metiatur. Haec enim quantulacunque
oblatio ex obedientiae / ſinceritatiſque officina emanauit. In poſterum
uero quantum uiribus conſequi potero / omni ſtudio / cura / induſtria /
conabor / ut mea obſequia / maieſtati ueſtrae uſui eſſe re ipſa compro=
bentur. Voluntas certe / fideſque nunquam aberit. Valeat ueſtra maieſtas
rex excellentiſsime / diu multumque felix.

[PROLOGVS.]

LEges itaque & conſuetudines approba=
tas inclyti regni Hungariae deſcripturus / quaedam no=
tabilia / praeſentem materiam concernentia / compendioſe prae=
mittere inſtitui. Primo quidem de iuſtitia. Secundo uero
de iure / & diuiſione iuris. Tertio autem de lege / & ſpeciebus legis.
Quarto quidem de conſuetudine / & conditionibus eius. Quinto nempe / &
ultimo de conditionibus boni iudicis: & aliis rebus ad iudicium iuſtum
ſpectantibus; appoſita quaeſtione / utrum iudex ſecundum allegata / & probata,
uel ſecundum conſcientiam ut ipſe nouit iudicare teneatur? Quibus breuiter
praehabitis / dei glorioſi adiutorio propoſitum aggrediar / atque munici=
pales leges / & approbatas conſuetudines ipſius regni Hungariae /
quibus communiter in iudiciis utimur (prout memoria / & ingenioli
capacitate comprehendere potero) ſeriatim abſoluam.

[Pr.1] De iuſticia quid ſit diffinitiue: & de
eius diuiſione.

[Pr.1.pr] IVſticia igitur eſt conſtans / & perpetua uoluntas / ius
ſuum unicuique tribuens / & hoc non quantum ad actum
ſemper / ſed quantum ad affectum. Iuſticia enim eſt
animi diſpoſitio / & mentis affectus / qua quis dicitur iuſtus / dum
uidelicet quis ſine perſonarum acceptione / & diſtinctione uelit
cuilibet quantum in ſe eſt ius ſuum tribuere. [Pr.1.1] Item iuſticia / eſt ha=
bitus bonus tribuens cuique ſuam dignitatem / deo religionem / pa=
rentibus obedientiam / maioribus reuerentiam / paribus concor=
diam / minoribus diſciplinam / ſibipſi caſtimoniam / & pauperibus /
ac miſeris compaſsionem operoſam. [Pr.1.2] Item aliter iuſticia eſt habitus ani=
mi (communi utilitate ſeruata) ſuam unicuique tribuens dignitatem / & ſic eſt
congrua diſpoſitio animi / ſingulis in rebus recte diudicans cauſas / be=
ato enim Gregorio teſte in rebus humanis / ſummum bonum eſt iuſticiam
colere: & unicuique iura ſua ſeruare. Nam ubi eſt iuſticia / ibi eſt omnium
reliquarum uirtutum concordia / omnes enim uirtutum ſpecies (ut inquit Hiero=
nymuſ) uno iuſticiae nomine continentur / cui aſtipulatur / uerſiculus ille
Heſiodi / Iuſticia in ſeſe uirtutes continet omnes / quae praeclariſsima uir=
tutum eo ſplendore mortalium oculos perſtringit / ut affirmet Ariſtote=
les / neque heſperum / neque luciferum / tantopere rutilare. [Pr.1.3] DVPLEX eſt
autem iuſticia / ſcilicet naturalis / & legalis. Naturalis eſt conſtans / & per=
petua uoluntas / ius ſuum (ut praenotatum eſt) unicuique tribuens / & ſine illa
nullus poteſt regnum dei poſsidere. Legalis uero dicitur lex quae ſaepe
mutatur / ſine qua nec gentes / nec regna / diu poterunt permanere.
Vnde & iuſtum aliquid dupliciter intelligitur fieri / uno modo / ex ipſa
natura rei / quod dicitur ius naturale / alio modo / ex quodam ſtatuto /
inter homines / quod dicitur ius poſitiuum.

[Pr.2] De Iure: & diuiſionibus iuris.

[Pr.2.pr] IVs autem quantum ad noſtrum propoſitum ſpectat / tantum ualet / ſi=
cuti rectum / uel iuſtum / quod a iuſtitia deriuatur. Et in propo=
ſito / accipitur pro noſtris conſuetudinibus / ſiue ſcriptis / ſiue non ſcriptis.
Vnde ius nomen generale eſt: & lex ſpecies iuris eſt. Omne enim ius
legibus / & moribus / hoc eſt iure ſcripto: & non ſcripto conſtat / quod
per Tullium ſic diffinitur / eſt ars ſiue ſcientia boni / & aequi / ſecundum quam nos
ſacerdotes / id eſt ſacras leges / & cuilibet iura ſua miniſtrantes / ap
pellamur. [Pr.2.2] Alitter autem ius dicitur collectio legitimorum praeceptorum / quae
nos artant / ad obſeruandum bonum / & aequum hoc eſt utilitatem / & aequita=
tem / ſiue ueritatem / iuſticiam deſignantem. [Pr.2.3] IVS itaque duplex eſt / quoddam
enim eſt ius publicum / quoddam uero priuatum. Publicum eſt: quod principa
litter ad imperium / & regimen regnorum / publicamque utilitatem ſpectat:
& in ſacris / ac in ſacerdotibus / & in magiſtratibus conſiſtit / unde qui
ledit ſacerdotes / uel res ſacras / uel magiſtratus / hoc eſt rectores
populi / ab omnibus tanquam pro crimine publico accuſari pote
rit. Priuatum uero / eſt ius ſpeciale / quod ad ſingulorum homi=
num utilitatem pertinet. Et illud triplex eſt / ſcilicet ius naturale:
ius gentium / & ius ciuile. [Pr.2.4] Ius igitur naturale eſt commune omnium nationum
eo quod ubique inſtinctu naturae / & non conſtitutione aliqua habetur /
quod natura omnia animalia docet / & docuit. Et hoc non ſolum eſt hu=
mani generis proprium / ſed etiam omnium animalium. Inde deſcendit ma=
ris / & foeminae coniunctio: liberorum procreatio / & educatio / omnium
una libertas aquiſitio eorum / quae coelo terra / marique capiuntur. Item
depoſitae rei / uel commodatae pecuniae reſtitutio: uiolentiae proximi,
per uim repulſio. Nam hoc / aut ſiquid huic ſimile eſt / nunquam iniuſtum,
ſed naturale / aequumque habetur. [Pr.2.5] Item alio modo ius naturale intelli=
gitur / Quod in lege Moſayca / & Euangelio continetur / quo quis
iubetur alteri facere / quod ſibi uult fieri: & prohibetur alteri inferre /
quod ſibi fieri nolit / unde uerſus / Quod tibi uis fieri mihi fac / quod
non tibi / noli. Sic potes in terris uiuere iure poli. [Pr.2.6] Ius itaque natura=
le dupliciter poteſt conſiderari / uno modo in quantum conſideratur ho=
mo / prout habet in ſe naturam rationalem / in qua participat cum diui=
nis: & ſic ius naturale / quod cadit in homine dicitur ius diuinum. Alio
modo ius naturale conſideratur in homine / quantum ad naturam ſen=
ſualitatis / in qua participat cum caeteris animalibus / ut ſenſu / motu /
& inſtinctu. Et hoc modo ius cadens in homine dicitur eſſe ius na=
turale. [Pr.2.7] IVS gentium duplex eſt / ſcilicet primaeuum: & ſecundarium. Ius
gentium primaeuum eſt / quo omnes gentes ab initio uſae ſunt naturali ra=
tione inductum abſque aliqua conſtitutione gentium / ut neminem laedere / etc.
Et hoc a iure naturali nihil diſcrepat / niſi ratione diuerſorum reſpe=
ctuum. Nam ius naturale / & gentium pariter dicitur / ſed diuerſo reſpe=
ctu / naturale ſcilicet / inquantum ratione naturali eſt inductum: gentium
uero inquantum gentes a principio orbis / ſine ulla conſtitutione alia /
eo uſae ſunt. Et hoc iure / ſtatus ſerui eſt integer. Quia naturali rati=
one omnes liberi naſcebantur. [Pr.2.8] Ius gentium ſecundarium / eſt ius a gentibus
non ratione naturali / ſed ratione publici boni: & ad communem uſum
introductum. Et hoc ſaepenumero diſcrepat a iure naturali: quia iu=
re naturali omnia erant communia: omnes erant liberi: de iure uero gentium
facta eſt diuiſio dominiorum: & rerum inuenta ſeparatio. Introducta
ſunt bella: captiuitates: ſeruitutes / & alia huiuſmodi / quae iuri na=
turali ſunt contraria. Ex hoc etiam gentium iure omnes poene contractus
inducti ſunt / ut emptio / uenditio / conductio / & his ſimilia. [Pr.2.9] IVS autem
ciuile eſt / quod quiſque populus / uel quaeque ciuitas ſibi propter di=
uinam / humanamque cauſam conſtituit. Et uocatur ius ciuile / quaſi
proprium ius ciuitatis / quod tripliciter poteſt accipi. Primo gene=
raliter / & eſt quod in unaquaque ciuitate generaliter obſeruatur. Se=
cundo ſpecialiter / & eſt quod quiſque populus / uel quaeque ciuitas
ſibi proprium / diuina / humanaque cauſa conſtituit. Tertio excellen=
ter / ad excellentiam uidelicet iuris Romanorum / quod etiam ius imperi=
ale nominatur. Dum enim non exprimitur nomen huius / uel illius ciui=
tatis / tunc per excellentiam tantum ius Romanorum ſignificatur: ſicuti per
poetam apud Graecos Homerus / apud Latinos / Vergilius ſubau=
ditur. Et per apoſtolum in ſacro eloquio / alterius nomine non ex=
preſso / ſanctus Paulus intelligitur.

[Pr.3] Quomodo differunt ius naturale: ius
gentium: & ius ciuile.

[Pr.3.pr] SCiendum itaque quod ius naturale differt ab aliis iuribus tri=
bus modis. Primo origine: nam incepit ab exordio natu=
ralis creaturae. Secundo dignitate: quia ius naturale apud omnes gen=
tes aequaliter ſeruatur / a ſolo deo inſtitutum / firmum / & impermutabile
manens: alia uero iura / quae populus / uel ciuitas ſibi conſtituit / ſae=
pe mutantur: uel contraria conſuetudine: uel alia meliori lege / in con=
trarium poſtea lata / & introducta. Tertio amplitudine: quia iure na=
turali omnia communia ſunt / ſed iure gentium / uel ciuili / hoc meum / illud
tuum eſt. [Pr.3.1] Caeterum omnes populi / qui legibus / aut moribus utuntur / & re=
guntur / partim ſuo proprio / partim uero communi omnium hominum iure
utuntur. Hi enim / qui ſuo tantummodo iure / & non communi gaudent / & aliquod
ius ſibi proprium inſtituunt / ius ciuile nominatur. Quod uero apud omnes
gentes communiter obſeruatur / ius gentium appellatur.

[Pr.4] De iure militari: & iuris prudentia.

[Pr.4.pr] IVs militare eſt belli inferendi ſolemnitas federis faciendi
nexus / ſigno dato congreſsio in hoſtem. ITEM flagicii mi=
litaris diſciplina (hoc eſt caſtigatio) ſi locus deſeratur. Item ſtipendiorum
modus / dignitatum gradus / praemiorum honor / ueluti dum corona / uel
torques donantur. Item praede deciſio / & pro perſonarum qualitatibuſ,
& laboribus iuſta diuiſio / ac principis portio. [Pr.4.1] IVRIS prudentia
uero / eſt diuinarum / humanarumque rerum notitia / iuſti / atque injuſti ſcientia.
[Pr.4.2] Iuſti ſcilicet / ad faciendum / injuſti autem / ad euitandum: quia non ſufficit
ſcire / quod ſit iuſtum / uel iniuſtum / niſi / & ipſarum rerum contrariarum / uel
corporalium habeat quis noticiam / ſecundum quam / iuxta uarias conditi=
ones rerum emergentium / uaria etiam iura ſunt ſtatuenda.

[Pr.5] Differentia eſt inter iuſticiam: ius: et
iuris prudentiam.

[Pr.5.pr] Differunt autem inter ſe iuſticia / ius / & iuris prudentia. [Pr.5.1] Nam iu=
ſticia eſt uirtus ſcilicet moralis. Ius eſt eius uirtutis exequ=
tiuum. Iuris prudentia eſt ſcientia illius iuris. [Pr.5.2] Item iuſtitca eſt inter
uirtutes ſummum bonum: ius medium: iuris prudentia infimum. [Pr.5.3] Item
iuſticia tribuit unicuique quod ſuum eſt: ius uero coadiuuat: iuris pru=
dentia autem docet: qualiter illud fiat.

[Pr.6] De diffinitionibus legis: & eius conditionibus.

[Pr.6.pr] QVia dictum eſt ſuperius quod omne ius / aut legibus / aut
moribus hoc eſt iure ſcripto / uel non ſcripto conſtat. De
iure igitur ſcripto / id eſt humana lege / breuiter ſciendum / quod lex
diuerſimode deſcribatur. [Pr.6.1] Primo namque eſt conſtitutio populi / qua
maiores natu cum plebibus aliquid ſanxerunt. Sed haec diffinitio /
propoſito noſtro non quadrat / quum omnis poteſtas conſtitutionis / & con=
dendae legis / quae olim apud populum fuerat / in praeſentiarum ad prin=
cipem noſtrum ſpectat / ut infra clarius dicetur. [Pr.6.2] Alio modo lex eſt ſanctio
facta iubens honeſta / & prohibens inhoneſta / atque contraria. [Pr.6.3] Vel aliter
eſt recta ratio ab equitate tracta iubens honeſta / & uetans inhoneſta.
[Pr.6.4] Item ſecundum Papinianum / & Demoſthenem / Lex eſt inuentio hominiſ,
donum dei / dogma ſapientum / correctio uiolentorum exceſsuum: ciuita=
tis compoſitio: & criminis fuga. Ex qua quidem diffinitione colligitur quod
lex inuentio humana eſt. [Pr.6.5] Poſtquam enim multiplicato genere humano:
& ſurrepentibus uiciis / in tyrannidem regna conuerſa ſunt / neceſsario
opus fuit leges condere / quarum primi inuentores / qui fuerint in prae=
fatione ſuperius declaratum habes. [Pr.6.6] Dicitur deinde in diffinitione legem
donum dei eſse. Secundum enim Chryſoſtomum lex dei / eſt una legalis
uia / quae nec ad dexteram / nec ad ſiniſtram declinat. Populus ergo ſine
lege / qui dei dicta / & legum documenta contemnit / per diuerſas er=
rorum uias / laqueum perditionis incurrit. Omniumque legum inanis eſt cen=
ſura / niſi diuinae legis imaginem gerat: quia humanae leges / eatenus
ualent ſolum / quatinus non diſcrepant a diuinis / prout & ſapiens te=
ſtatur inquiens. Per me reges regnant / & legum conditores iuſta de=
cernunt / [Pr.6.7] ideo leges humanae emanari debent / a lege diuina. Nam
illa reſpublica ſola eſt ordinata / quae legibus regulatis / lege diui=
na gubernatur. Lex ergo contra legem diuinam / nec populi aſsenſu / nec
conſuetudine diuturna eſt ualida. [Pr.6.8] Tertia conditio legis ex diffiniti=
one praedeclarata eſt quod ſit dogma ſapientum. Vbi ſciendum quod
ſicuti principes non debent punire innocentem: ita non debent ab=
ſoluere reum / & facinoroſum / a poena / & diſciplina / maxime quan=
do quis peccat in rempublicam / qui enim iuſtificat impium / & condem=
nat iuſtum / uterque abhominabilis eſt apud deum. [Pr.6.9] Quarta legis con=
ditio quod ſit uiolentorum exceſsuum correctio. Nam ideo factae ſunt
leges / ut earum metu humana coerceatur audatia / tutaque ſit inter impro=
bos innocentia. Non enim inducerentur homines ad legis obſer=
uantiam / niſi eſset timor poene legalis / per publicam inferendae perſo=
nam. [Pr.6.10] Quinta conditio legis / quod lex ſit ciuitatis compoſitio. Ciuitas
enim ab unitate ciuium nominatur. Ergo omnes leges etiam in hoc regno
noſtro / ad commodum reipublicae iudices referre oportet. Nam ut ex
medicina nihil debet ſperari / niſi quod ad corporis utilitatem ſpectet
quoniam eius cauſa inſtituta eſt: ſic a legibus nil oportet colligi / niſi
quod reipublicae totius communitatis conducat: quia eius cauſae / ad
hoc ſunt compertae. [Pr.6.11] Sexta conditio quod lex debet eſſe criminis fu=
ga. Secundum enim beatum Thomam Aquinatem / leges humanae ad re=
trahendum homines a uiciis / & inducendum ad uirtutes / ſunt factae.
Nam homini ineſt naturaliter quidam appetitus ad uirtutem / ſed ipſa
uirtutis perfectio neceſſe eſt / ut adueniat homini per aliquam diſci=
plinam / quae maxime per legis obſeruantiam aduenire ſolet. Ideo
ſubinfert idem Thomas / quod lex eſt ordinatio rationis ab bonum
commune / ab eo / qui curam habet communitatis / promulgata: eſtque regula,
uel menſura actuum agendorum: uel omittendorum. [Pr.6.12] Vnde lex debet eſse
iuſta / honeſta / poſsibilis ſecundum naturam / & ſecundum conſuetudinem
patriae loco / temporique conueniens / neceſsaria / & utilis: manifeſta
quoque / ne aliquid per obſcuritatem incautum captione contineat (id eſt
ne aliquis poſsit eam captioſe interpretari. Si tamen ambiguum,
uel obſcurum fuerit / eius eſt interpretari / qui condidit. Vel ne la=
queus alicui paretur per eam) nullo priuato commodo / ſed pro
communi ciuium utililate conſcripta. [Pr.6.13] Ideo autem iſta conſideranda ſunt /
quia cum leges inſtitutae fuerint / non erit poſtea iudicare de ipſis /
ſed oportebit iudicare ſecundum ipſas.

[Pr.7] Quare facte ſunt leges: & de quadru=
plici officio legis.

[Pr.7.pr] QVoniam omnes leges aut diuinae ſunt / aut humanae. Diuinae
namque natura: humanae uero moribus: & conſuetudinibus con=
ſtant: ideoque hae diſcrepant / quoniam aliae aliis gentibus placent. [Pr.7.1] Fas /
lex diuina eſt: ius / lex humana. Nam tranſire per agrum alienum / fas eſt / quia
domini eſt terra / & plenitudo eius / ius uero non eſt / quia ſtatuto aut con=
ſuetudine prohibetur. [Pr.7.2] Vnde quaeritur quare factae ſunt leges humanae? Et
reſpondetur quod ideo / ut earum metu humana coerceatur audacia: tutaque
ſit inter improbos innocentia / & in ipſis improbis / formidato ſu=
plicio refrenetur audacia / & nocendi facultas. [Pr.7.3] QVAdruplex eſt autem
officium legis / quia omnis lex aut permittit / aut uetat / aut punit / aut impe=
rat. Permittit aliquid / ut uir fortis / & uirtuoſus petat praemium. Vetat
ut ſacrarum uirginum nulli petere liceat connubium. Punit / ut qui caedem
fecerit / capite plectatur. Quandoque autem imperat / ut diliges domi=
num deum tuum / uerſus:.Quatuor ex uerbis uirtutes collige legis /
Permittit / punit / imperat / atque uetat.

[Pr.8] De ſtatuto: & municipali iure.

[Pr.8.pr] Praehabita legis quiditate: atque diuerſitate / iam de ſtatuto
dicendum occurrit. [Pr.8.1] Eſt autem ſtatutum / quod uulgo decretum
appellamus / ius quoddam regni commune uim legis habens. Et dici=
tur ſtatutum / quaſi ſtabilitter / & firmiter ordinatum / uel quaſi ſtatum
publicum definiens / ſaepe uero appellatione quoque iuris ciuilis ue=
niunt ſtatuta. [Pr.8.2] Vbi aduertendum quod ius ciuile duplex reperitur.
Quoddam commune / & eſt illud / quod in libris iuris ciuilis habetur.
Et iſtud non poteſt condere / niſi imperator / uel alius ſupremus
princeps. Quoddam uero priuatum / quod etiam ius Municipale / uel
ſtatutarium dicitur. Et illud unaquaeque regio / uel prouincia / uel ali=
quando ciuitas ſibi conſtituere poteſt. [Pr.8.3] Ius autem Municipale eſt ius
poſitiuum alicuius loci. Ita dictum / quod in illo dumtaxat municipio (id
eſt oppido) ac loco / ſeruetur. Idem & ius ſtatutarium (ut praedictum
eſt) appellatur.

[Pr.9] Vtrum valeat ſtatutum contra ius canonicum
uel naturale uel diuinum.

[Pr.9.pr] SEd querendum uidetur an ualeat ſtatutum contra ius canonicum /
uel naturale uel diuinum / dic / quo ad ius canonicum / ſi ſtatu=
tum eſt / contra libertatem eccleſiarum diuturnam / uel priuilegia eis con=
ceſsa / non ualet. Idem dicendum / ſi circa ea fiunt ſtatuta quae ſalutem
animae reſpiciunt. Circa cauſas uero prophanas ſtatuta ciuilia de=
rogant canonibus / & eos tollunt. [Pr.9.1] Quantum autem ad ius naturale,
uel diuinum licet ſtatuta non poſsunt illud ex toto tollere / poſsunt
tamen diſtinguere / ut exempli gratia / lex diuina dicit indiſtincte.
Non occides / tamen lex humana / & ſtatutum / concedit homicidium
in multis caſibus. Idem dicendum de decimis / quae debentur de iure
diuino / & tamen Papa multos priuilegiat ſuper decimis non ſol=
uendis. [Pr.9.2] Concludamus ergo quod per ſtatutum ac legem: uel reſcrip=
tum / non poteſt ius naturale / uel diuinum / in ſui uniuerſo tolli.
Nec enim ſummus pontifex: uel alius quiſpiam / poſſet ſtatuere /
ut non obſeruaretur / uetus / uel nouum teſtamentum: uel quod liberi
non educarentur a parentibus; ſed in aliquibus caſibus / particula=
ribus / poteſt fieri ex iuſta cauſa / contra ius diuinum / uel naturale / ut
praedo poſsit occidi: uel fur nocturnus.

[Pr.10] Quid ſit conſuetudo: & que ſunt neceſsa=
ria ad conſuetudinem firmandam.

[Pr.10.pr] IAm autem de conſuetudine diſserendum eſt. Vbi ſciendum quod
conſuetudo eſt ius quoddam moribus inſtitutum / quod pro
lege ſuſcipitur cum defecit lex. Nec differt ſcriptura / an ratione con=
ſiſtat: quandoquidem & legem ratio commendat. Porro ſi ratione lex
conſtat / lex erit omne iam quod ratione conſtiterit: dumtaxat quod
religioni congruat / quod diſciplinae conueniat: quod ſaluti pro=
ficiat. Vocatur autem conſuetudo / quaſi communis ſuetudo / & uſus homi=
num / quia in communi eſt uſu. [Pr.10.1] Sed clarius conſuetudo (prout noſtrum
propoſitum tangit) ſic diffinienda uidetur / eſt ius quoddam moribus
illius introductum / qui authoritate publica legem condere poteſt. Ideo
appellatione iuris uenit etiam conſuetudo / & ſi princeps committit / ut
iudicetur ſecundum iura / tunc iudex poterit ferre ſententiam ſecundum
conſuetudinem / & ſtatuta loci / ſicut etiam econtrario / appellatione
conſuetudinis uenit ius commune. Ideo ſiquis in actione ſua faciat
mentionem de conſuetudine / etiam ius commune uidetur intentatum eſse.
[Pr.10.2] Quilibet autem populus poteſt conſuetudinem inducere localem,
ſed ut ualeat conſuetudo / ac roboretur / quaedam ſunt neceſsaria.
[Pr.10.3] Primo ut ſit rationabilis. Eſt autem rationabilis cum tendit / & accedit
ad finem iuris. Finis autem iuris Canonici / & diuini / eſt felicitas anime.
Finis uero iuris ciuilis / eſt bonum publicum. Ideo ſi conſuetudo ten=
dit ad felicitatem animae / eſt rationabilis ſecundum ius Canonicum / &
diuinum: ſi autem repugnat fini aeterno / eſt irrationabilis. De iure
uero ciuili conſuetudo eſt rationabilis ſi tendit ad bonum publi=
cum. Et quia in hoc non ſunt ſpeciales regulae / dic quod conſue=
tudo / quae non eſt contra ius naturale: gentium / uel poſitiuum,
praeſumitur rationabilis. [Pr.10.4] Sed cum ius ſit fundatum ſuper ratione /
uidetur / quod nulla conſuetudo contra ius poſsit eſſe rationabilis.
Dicendum: quod conſideratis diuerſis rationibus / poteſt eſſe conſue=
tudo rationabilis contra legem etiam rationabilem. Vnde duo con=
traria / poſsunt ſimul eſſe uera / conſideratis diuerſis finibus: ut nu=
bere / & non nubere. [Pr.10.5] Secundo requiritur ut ſit praeſcripta / ideſt ha=
beat tempus debitum / & per curſum illius temporis ad praeſcriptionem
requiſiti firmetur. Sed hoc eſt tantum de iure Canonico: & neque de
eo iure id requiritur / niſi quando eſt contra ius poſitiuum. De iure
autem ciuili ad inducendam conſuetudinem ſufficit decennium /
hoc eſt lapſus temporis decennalis / etiam in caſu / qui eſt contra
ius ciuile. Si autem eſset conſuetudo contra ius Canonicum / tunc
requiritur ſpacium quadraginta annorum. Si tamen praeter ius
induceretur conſuetudo etiam de iure Canonico decennium ſuffi=
cere uidetur. Hoc autem tempus decem annorum / incipit currere
a tempore primi actus celebrati a populo. [Pr.10.6] Id uero quod dixi de
iure ciuili indiſtincte ſufficere ſpatium decem annorum / hoc limi
ta / niſi conſuetudo induceretur in his / quae ſunt reſeruata principi
in ſignum ſupremae poteſtatis. Tunc enim non poſſet induci con=
ſuetudo niſi eſset tantum tempus / cuius inicii memoria in contra=
rium non exiſteret. [Pr.10.7] Tertio requiritur frequentia actuum / ut eſt com=
munis doctorum ſententia. Dic tamen quod actus frequens de ſe non
eſt neceſsarius ad conſuetudinem inducendam / ſed quia per uſum
colligitur conſenſus populi / qui plerumque non poteſt ex uno ſolo
actu colligi / igitur frequentia actuum eſt ut cauſa / conſuetudo uero
ut cauſatum. Requiruntur autem tot actus / & ita notorii / ut ueriſimi=
litter tranſiuerit in noticiam populi / non tamen actus / ſed tacitus
conſenſus populi / inducit conſuetudinem. Vnde / ubicunque ex con=
iecturis habetur tacitus conſenſus populi / tunc non curatur de mag=
na frequentia actuum. Immo aliquando ex uno actu ſi habuerit
cauſam ſucceſsiuam / & continuationem per tempus / infra quod con=
ſuetudo inducitur / ut ſiquis ſupra uiam publicam pontem habuerit / uel
quid tale / poteſt induci conſuetudo.

[Pr.11] Quomodo differt lex a conſuetudine: &
de triplici uirtute conſuetudinis.

[Pr.11.pr] DIffert autem lex a conſuetudine tripliciter. Primo tanquam tacitum
& expreſsum. [Pr.11.1] Secundo tanquam ſcriptum & non ſcriptum / quamuis
haec non ſit eſsencialis differentia. Nam licet lex a principe lata non
eſset ſcripta / non ideo deſineret eſſe lex. Et ſi conſuetudo redige=
retur in ſcriptis / adhuc eſset conſuetudo / ut conſuetudines Feudorum /
quae redactae ſunt in ſcriptis. [Pr.11.2] Tertio tanquam momentaneum & ſucceſ=
ſiuum / quia conſuetudo non inducitur in inſtanti. Lentiori enim
paſsu procedunt tacita / quam expreſsa. Nec enim ſunt adeo certa
quae ex coniecturis proueniunt / ſicut ea / quae ſunt expreſsa / ideo
conſuetudo proprie non poteſt ſtatim induci / per populum / ſed
ſucceſsiue. [Pr.11.3] Conſuetudo autem triplicem habet uirtutem / ſcilicet in=
terpretatiuam. Eſt enim legum interpres optima / ideo lege exiſten=
te dubia debemus recurrere ad conſuetudinem loci: & ſi de ea ap=
paret / non eſt recedendum ab illo intellectu / quem conſuetudo
tribuit. [Pr.11.4] Secundo habet uirtutem obrogatoriam / quia derogat le=
gi quando eſt contra legem. [Pr.11.5] Tertio habet uirtutem imitatiuam /
quia imitatur legem / ubi deficit Lex.

[Pr.12] De lege: & ſtatuto: ac conſuetudine con=
traria quid ſit ſentiendum.

[Pr.12.pr.] SEd quaerendum occurrit ubi lex / uel conſtitutio / & conſue=
tudo / inueniatur eſſe contraria / utrum nam ſit ſeruandum?
Dic quod ſi lex praecedit / & poſtea ſequitur conſuetudo contraria /
tunc ſi conſuetudo eſt generalis uincit legem / generaliter / & uniuer=
ſaliter. Si autem conſuetudo eſt particularis non uincit legem uniuer=
ſaliter / ſed ſolum in loco ubi conſuetudo uiget. Si uero conſue=
tudo praecedit / lex autem ſubſequitur contraria / tunc conſuetudo non
uincit legem / immo potius tollitur per legem ſequentem. [Pr.12.1] Cano=
niſtae tamen tenent oppoſitum aſserentes quod lex Papae non tollit con=
ſuetudinem certi loci contrariam / ſi de ea non fuerit facta mentio
quia Papa non praeſumitur ſcire contrarias conſuetudines. Ex quo
infertur a contrario ſenſu quod ſi ciuitas / uel aliqua communitas fa=
cit ſtatutum contra ſuam conſuetudinem / tunc tollitur conſuetudo /
licet de ipſa non faciat mencionem / quia ciuitas: uel populus / prae=
ſumitur ſcire ſuam conſuetudinem. [Pr.12.2] Pono igitur duas regulas.
Prima eſt quando praecedit conſuetudo / & ſequitur lex generalis
contraria / tollit conſuetudinem praecedentem. Secunda regula / quando
lex praecedit / deinde ſequitur conſuetudo contraria legi / tollit legem
praecedentem. Quod intellige (ut ſupra dixi) quando eſt conſuetudo
generalis inducta a populo / qui poteſt legem / & conſuetudinem ge=
neralem inducere. Nam ſi eſt & conſuetudo ſpecialis certi loci / tunc
in illo dumtaxat loco uinceret legem. [Pr.12.3] Vbi uero emergit caſus / nec
deciſus lege ſcripta / nec conſuetudine / & tamen eſt ſimilis legi
ſcriptae pro una parte / & ſimilis conſuetudini pro alia parte / quid
nam ſit ſequendum / & quid nam ſimile praeferendum a pleriſque dubi=
tatur. Dic igitur omnes caſus amplectendo / quando reperitur ſolum
ſimile conſuetudini / illud debet attendi: quando uero ſolum ſimile
legi / tunc illud erit attendendum. Si uero reperitur ſimile legi / & ſi=
mile conſuetudini / tunc primum debet inſpici / utrum ſit magis ſimi=
le / ſecundo utrum ſit magis rationabile / & aequum. Quod ſi in om=
nibus ſit paritas / tunc ſi ſumus in materia conſuetudinaria / debet
attendi ſimile conſuetudinis. Si uero ſumus in materia iuris ſcrip=
ti / tunc attendamus ſimile iuri ſcripto.

[Pr.13] Quid ſit iudex: quid iudicium: quid cauſa:
quid actor: & reus.

[Pr.13.pr] SEd quoniam moderandis legibus / iudices praeſunt / qui re=
cto iudicii examine ex iuriſdictione eis competente / ſingula
diſcutiunt / ideo non uidetur abſurdum de ipſis quoque aliquid explica=
re. [Pr.13.1] Vbi ſciendum quod iudex dicitur / quaſi ius dicens / uel quia iure di=
ſceptat / id eſt / iuſtitiam miniſtret populo. [Pr.13.2] Ius autem eſt objectum iuſticiae
ideo iudicium ex ui nominis importat iuſti / uel iuris determinationem /
in cauſa / quae coram iudice agitatur. [Pr.13.3] Cauſa autem dicitur a caſu / quo
uenit. Eſt enim materia / & origo negotii / nec dum diſcuſsionis
examine patefacta: quae dum proponitur cauſa eſt: dum diſcuti=
tur iudicium / dum finitur iuſticia cenſetur. Et hoc loco iuſticia ap=
pellatur / quae dicta eſt lex. Lex autem iuris ſtatus dicitur / quia per
ſententiam ius de ſe non conſtituitur / ſed ſtatus iuris declaratur.
[Pr.13.4] In omni uero negocio / quod ad iudicium uenit diſcuciendum / hae
perſonae requiruntur / iudex / actor / & reus. In negocio autem non
notorio / teſtes quoque neceſsario requiruntur. [Pr.13.5] Actor itaque quaſi ac=
cuſator / quia ad cauſam uocat: reus uero a re / quae petitur nuncu=
patur / etiam ſi non ſit ſceleris conſcius. [Pr.13.6] Teſtes antiquitus ſuper=
ſtites dicebantur / eo quod ſuper ſtatu cauſae proferebantur. [Pr.13.7] Vnde ho=
mines (ut inquit Ariſtoteleſ) ad iudicem confugiunt / ſicuti ad ali=
quam iuſticiam animatam.

[Pr.14] Quot requiruntur ad iudicium vt ſit
actus iuſticie: & de iuriſditione: of=
ficioque: & conditionibus
boni iudicis.

[Pr.14.pr] VT autem iudicium ſit actus iuſticiae (auctore Thoma) tria
requiruntur. Primo ut procedat / ex iuſticiae inclinatione.
Secundo ex praeſidentis authoritate / atque iuriſditione. Tertio ut
exeat / proferaturque ex prudentiae recta ratione. [Pr.14.1] Si enim iudicium,
aut ſit contra rectitudinem iuſticiae / uel per eos qui non habent ad
iudicandum authoritatem / uel ſine prudentiae examine / tunc non
rectum / ſed uitioſum / & illicitum iudicium cenſetur. [Pr.14.2] Iuriſditio
uero eſt poteſtas ex iure publico introducta: diciturque a ditione id
eſt poteſtate / & iuris / quaſi iuris poteſtas. [Pr.14.3] Officium autem iudicis
eſt ius competens ipſi iudici ad ea / quae ſibi ut iudici facienda in=
cumbunt peragenda / praeſtitum. Differt autem officium iudicis a
iuriſditione ſicut actio ab obligatione. Nam ut per actionem quis
conſequitur / quod in obligatione uenit / ita per officium iudicis
ad effectum perducitur / quod in iuriſditionem uenit: & eam deducit
in actum. [Pr.14.4] Ad iudicem autem praecipue ſpectat / mature ſingula di=
ſcutere: nec debet in ferenda ſententia praeceps / aut ſubitus eſse,
alioquin uoluntas eius praecipitata / nouerca iuſticiae dicitur. Nec
plus uni / quam alteri parti debet fauere: nec eſſe acceptor perſonarum,
alienamque neceſsitatem / ſuam debet exiſtimare. In primis autem
paſsionibus animi carere / ut non moueatur praece / odio / uel amo=
re. Nam iudex / etiam ſi tulit ſententiam iuſtam / tamen tenetur in fo=
ro conſcientiae / ſi id fecit potius odio / quam amore iuſticiae. [Pr.14.5] Nec debet
eſſe iudex nimis crudelis / nec pius nimis / ſed aequus in iudicando.
In omni enim iudicio coniuncta ſunt miſericordia / & uirtus / id
eſt iuſticia: & in harum conjunctione conſiſtit aequitas. Vnde Gregorius /
Omnis / qui iuſte iudicat ſtateram in manu ſua geſtat: & in utroque
penſo iuſticiam / & miſericordiam portat: ſed per iuſticiam reddit
peccatis ſententiam / per miſericordiam peccati temperat poenam:
ut iuſto libramine / quaedam per aequitatem corrigat / quaedam per
miſericordiam indulgeat: qui dei iudicium oculis ſuis ſemper timenſ,
& tremens / in omni negocio formidat / ne de iuſticiae tramite deui=
ans cadat. Ubi namque iuſticia ſuum modum excedit / crudelitatis uiti=
um gignit / & nimia pietas diſsolutionem diſciplinae parturit. [Pr.14.6] Hu=
manum autem iudicium quatuor modis ſolet peruerti. Timore / dum
metu poteſtatis alicuius / ueritatem loqui pertimeſcimus. Cupidita=
te / dum praemio animum alicuius corrumpimus. Odio / dum contra
quemlibet aduerſarium molimur. Amore / dum amico / uel pro=
pinquo aliquid praeſtare contendimus. Quae omnia in iudice ſum=
mopere ſunt cauenda / atque fugienda.

[Pr.15] Vtrum iudex ſecundum allegata: & probata:
uel ſecundum conſcientiam iudicare teneatur.

[Pr.15.pr] NVnc quaeſtio ſubiungenda eſt. An iudex ſecundum allega=
ta / & probata partium: uel ſecundum quod nouit / & ex con=
ſcientia / debeat iudicare? Verbi gratia / aliquis accuſatur de capita=
li / uel alio crimine / & iudex ſcit illum eſſe innoxium / ut quia uidit id
crimen ab alio fuiſse patratum / tamen teſtes contra eum teſtificantur,
an condemnabit ſcienter innocentem? Dic quod iudicare pertinet
ad iudicem ſecundum quod fungitur publica poteſtate / ideo inſtrui
debet in iudicio / non ſecundum quod ipſe iudex nouit / tanquam perſo=
na priuata / ſed ut ſibi innoteſcit / tanquam perſonae publicae. [Pr.15.1] Id autem
poteſt ſibi dupliciter innoteſcere / uel in communi per leges ſcilicet
publicas / diuinas / aut humanas / contra quas probatio non admit=
titur: uel in particulari per inſtrumenta: & teſtes / & alia legitima
documenta / quae magis ſequi debet iudicando / quam illud quod ipſe
nouit in perſona priuata. Ideo inquit Auguſtinus / iudex bonuſ,
nihil ex arbitrio ſuo facit / ſed ſecundum leges / & iura pronunciat.
[Pr.15.2] In hoc tamen caſu / iudex debet eſſe ualde ſolicitus ut foueat par=
tem illam / quam in conſcientia ſua ſcit eſſe ueram / ne pereat pro=
pter defectum teſtium / & aduocatorum. [Pr.15.3] Si uero eo uentum eſt / ut
adeo ualidae probationes in iudicio proferantur / quae nec repelli /
nec collidi ualeant / omni arte / & ſtudio eſt iudici enitendum / ut
innocens conuictus eripiatur. [Pr.15.3] Si nulla eiuſcemodi uia reperiri po=
teſt / quaerat rationem / ſi ſine ſcandalo fieri poteſt / ut alteri cauſam
committat; ſi id nequit / tunc proferat ſententiam ſecundum allega=
ta / & probata. Eſt enim iudicis officium magis laborare pro ſalute
boni publici / quam ſingularis / cum & ipſe in quantum iudex / ſi perſo=
na publica: & bonum commune ſit nobilius particulari ut habe=
tur primo Ethicorum. [Pr.15.5] Nam ſi iudex ferit ſententiam pro innocen=
te in iudicio tamen conuicto / redundaret in pernitiem publicam,
populus enim ſcandalizaretur: uiaque aperiretur / innocentes op=
primendi / & noxios abſoluendi. Si enim iudex uellet innocentem
punire / diceret ſe conſcientia ſua ſcire eum eſſe reum. Pariter &
ſi uellet ſceleratum abſoluere / & ſic iniquis iudicibus / male iudican=
di aditus pateret. Fateor eſſe / qui aliter ſentiant / ſed haec uidetur
opinio communior / & aequior fore.

[Pr.16] De duplici conſcientia iudicis: uide=
licet rei: & dicti.

[Pr.16.pr] SEd quia conſtans eſt Theologorum ſententia / quemlibet /
qui contra conſcientiam facit peccare. [Pr.16.1] Sciendum igitur / quod
duplex eſt conſcientia / uidelicet rei / & dicti. Vnde iudex licet faciat
contra conſcientiam rei / ideſt negotii / uel facti / non tamen facit contra
conſcientiam dicti hoc eſt teſtimonii. Aliud eſt enim ſimpliciter ſcire,
& aliud eſt prout debet iudex ſcire. [Pr.16.2] Iudex autem duplicem perſonam re=
praeſentat / unam priuatam / aliam publicam. Fieri enim poteſt / ut aliquid ſciat
tanquam perſona priuata / & id neſciat tanquam perſona publica / ſicut di=
citur aliquid ſcire ut deus / & illud neſcire ut homo / prout eſt illud
teſtimonium Euangelicum. De die autem illa / & hora (ſcilicet extremi
iudicii) nemo ſcit neque angeli dei / neque filius / niſi pater ſolus: quod
intelligitur filium neſcire ut hominem / ſcire tamen ut deum. Idem de ſacerdo=
te confeſsionem audiente / qui etiam interrogatus per uiam teſtimonii
poſſet dicere ſe neſcire audita in confeſsione / quia neſcit ut teſtis.
Sic etiam iudex debet informare conſcientiam ſuam in his / quae ad
propriam perſonam attinent / ſecundum ea / quae in publico iudicio
ſciri poſsunt. [Pr.16.3] His duo adiungam / unum quod ſi ſit ſupremus iudex
ut Papa / & imperator / uel alius / qui non adſtringitur legibus / tunc
debet ſequi ueritatem. Si uero eſt iudex inferior / tenetur ſecundum al=
legata / & probata etiam contra conſcientiam iudicare: nec tunc peccat /
quia reſtringitur ad id faciendum iuris authoritate. [Pr.16.4] Secundum eſt quod ſi
iudex ſedet pro tribunali / &continget aliquem ibi coram eo ali=
quod delictum facere / tunc poteſt illum ſtatim punire / ac ſi pro=
baretur per teſtes. Melius eſt enim probare aliquid per ipſum fa=
ctum / quam per teſtes. Si uero non ſedet pro tribunali / tunc ſecus. Nam
ſi iudex ex feneſtra praetorii / uel domus ſuae intueatur unum / quem=
piam interficientem: & quoniam hoc homicidium / uel non defer=
tur in iudicium / uel delatum non probatur: & iudex uoluerit homi=
cidam de ſe ipſo ſubicere torturae / ut ueritas per illius confeſsio=
nem eliciatur / certe non poteſt. Sola enim iudicis ſcientia ad hoc
non ſufficit ut ad torturam reus deueniat / cum ipſe illud neſciat / ut
iudex / ſed ut priuata perſona: nec ipſius teſtimonium / in hac parte
ualeat / cum in una / & eadem cauſa nemo poſsit eſſe teſtis: & iu=
dex. Igitur aliunde eſt edocendus / uel per teſtes / uel alia docu=
menta / ut poſsit torquere criminoſum. [Pr.16.5] Dubium quoque eſt de mi=
niſtris / & exequutoribus / qui ſciunt teſtes / falſo iuraſse / uel iudi=
cem inique iudicaſse / tamen coguntur a iudice / innocentem inter=
imere / uel aliter punire. Vnde communis eſt Theologorum ſen=
tentia / eos non debere obtemperare / ſi pro certo id ſciunt: ſecus
uero / ſi dubitent / quia tunc excuſantur propter obedientiae bonum /
ideo ſecundum ſanctum Thomam / ſi ſententia intollerabilem
errorem / & iniuriam contineat / non debent obedire / alioquin ex=
cuſarentur carnifices / qui martyres occiderunt. Si uero non adeo
manifeſtam contineat iniuſticiam / tunc non peccant exequendo /
quia ſententiam ſuperioris non habent diſcutere / nec ipſi inno=
centem interimunt / ſed iudex / cui miniſterium praebent.

PARS PRIMA.

De tripartita diuiſione Jurium: & con=
ſuetudinum inclyti regni Hun=
garie in Generali.

[P.1.1] Titulus primus.

[P.1.1.pr] EXpeditis opitulante deo / notabilibus / quae ad introdu=
ctionem huius opuſculi praemittenda uidebantur / iam
ſpeciatim de conſuetudinibus huius inclyti regni Hun=
gariae tractandum ſupereſt. [P.1.1.1] Quia igitur omnis conſuetudo iuris /
qua utimur / uel ad perſonas pertinet / uel ad res / uel ad actiones.
Certum eſt autem / quod omnia iura reſpectu perſonarum prodierunt / ideo
dignum uidetur a perſonarum iure / exordium ceptae materiae ſumere,
deindeque de duabus reliquis conſuetudinarii iuris partibus (non dire
cte quidem ſemper / praepoſtero tamen interdum ordine / prout ſequi=
tur rerum in iudiciis emergentium ſeries / & condicio requirere di=
gnoſcitur) tractare / & ſecundum hoc / praeſens opuſculum tripartiri /
dignum duxi. [P.1.1.2] IN prima ſiquidem eius parte / de his / quae ad perſonarum
rationem ſpectant / nobilitatis ſcilicet noſtrae primordio / libertate /
bonorum / iuriumque poſſeſsionariorum acquiſitione / gubernatione /
diuiſione / uenditione / alienatione / concambiali permutatione / prae=
ſcriptione / pignoratione / metali reambulatione / iurium Quartalici=
orum / ac Dotaliciorum ſolutione / bonorumque mobilium / & immobilium
eſtimatione.[P.1.1.3] IN ſecunda uero ipſius parte / de rerum / ac cauſarum prae=
textu praemiſsorum bonorum / & iurium poſſeſsionariorum / aliorumque
negociorum mouendarum / & ſuſcitandarum / proceſsibus / & executio=
nibus / ac ſententiarum exinde ferendarum ſeriebus. [P.1.1.4] IN Tertio tandem
& ultimo opuſculi membro / de cauſarum & actionum iudiciariarum in
curiam regiam / per uiam appellationis / ex omnibus regni comi=
tatibus / atque de Croatia / Sclauonia / & Tranſsiluania / ſedibuſque ſpi=
ritualibus / deducendarum / ac tranſmittendarum ordinibus & modis.
Item de liberarum ciuitatum legibus / ac cauſis criminalibus / & ea=
rum deciſionibus / cum correquiſitis ſemper / & neceſsariis circa prae=
miſsa materiis / & rebus / ſua ſerie tractabitur.

[P.1.2] De prima parte iurium: & conſuetu=
dinum regni in ſpeciali: & primo
quod tam perſone ſpirituales
quam ſeculares vna & eadem li
bertate vtuntur. Tit. ij.

[P.1.2.pr] SCiendum in primis eſt / quod perſonarum / de quarum iuri=
bus / & conſuetudinibus nunc agitur / aliae ſunt ſpirituales
ſiue eccleſiaſticae uero ſaeculares /[P.1.2.1] & quamuis perſonae ſpiri=
tuales / medio quarum ſalutem humanam dominus & ſalvator noſter
adminiſtrari inſtituit / perſonis ſaecularibus digniores habeantur /
tamen omnes domini praelati / & eccleſiarum rectores / ac barones /
& caeteri magnates / atque nobiles / & proceres regni huis Hunga=
riae / ratione nobilitatis / & bonorum temporalium / una eademque li=
bertatis / exemptionis / & immunitatis praerogatiua gaudent: nec
habet dominorum aliquis maius / nec nobilis quiſpiam minus / de
libertate / hinc etiam una eademque lege / & conſuetudine / ac uno /
& eodem iuridico proceſsu / in iudiciis utuntur / homagiorum dum=
taxat quantitate uariantur. [P.1.2.2] Nam domini praelati / & barones cen=
tum / nobiles uero quinquaginta marcas / pro homagiis eorum
conſequuntur / ut infra clarius dicetur. Et hoc quoque non ratione
libertatis / ſed praetextu dignitatis & officii / praelati utputa occaſi=
one dignitatis ſacerdotii. Barones uero reſpectu officii / quo fun=
guntur / & a principe ſublimantur / [P.1.2.3] unde & regi propinquiores
in ſtando / uel ſedendo / & primi in conſilio uoces emittendo / atque
priores / in rempublicam augmentando / & defenſionem patriae per=
agendo / caeteris nobilibus exiſtunt / uirtuteque dignitatis / & officii
merito praeferuntur.

[P.1.3] De exordio noſtre nobilitatis: & quo=
modo regimen in principem noſtrum
tranſlatum eſt. Tit. iij.

[P.1.3.pr] QVanquam non hiſtoriam texere / ſed conſuetudines / & peculi=
ares / approbataſque huius regni leges ipſe deſcribere con=
ſtituerim / quia tamen uniuerſos dominos / praelatos / & barones / ac
nobiles / una / & eadem exemptionis / & libertatis praerogatiua gaude=
re dixi / & alioquin dubitari ſolet a pleriſque unde nobilitas noſtra /
de qua Baronatus / & omnes tandem principatus progredi ſolet / ex=
ordium ſumat: qui ue ſint / & intelligantur ueri nobiles regni / ideo
paucis eius nobilitatis progreſsum / & initium declarandum ſtatui.
[P.1.3.1] Vbi ſciendum / quod licet ſecundum communem peritorum ſententiam nobi=
lis ille ſit / ſua quem uirtus nobilitat / inquantum tamen propoſitum
noſtrum tangit / nobilitas / quae etiam liberorum nomine plerumque intel=
ligitur / primum inter Hunnos / ſiue Hungaros poſt ingreſsum eorum
ex Scythia in Pannoniam quae nunc mutato nomine / ab Hungaris
illam incolentibus Hungaria uocitatur / orta fuiſse perhibetur / hoc
modo. [P.1.3.2] Cum enim egreſsi ex Scythia Hunni una cum uxoribus / fi=
liiſque / & filiabus / ac cuncta eorum familia / plures peragrarent / per=
uagarenturque regiones / capitaneis ordinatis / & uno praeterea Re=
ctore / ad lites diſsidentium ſopiendas / fureſque / & latrones / ac alios
malefactores caſtigandos / unanimiter electo / atque conſtituto / com=
muni omnium ſententia / decretoque edictum fuit / ut dum aliquae res
communitatem aequa ſorte tangentes occurrerent / aut generalis expe
ditio exercitus incumberet / tunc mucro / uel enſis / ſanguinis aſper
gine tinctus / media Hunnorum per habitacula / caſtraque deferetur,
& uox praeconica ſubſequeretur dicens. Vox dei / & praeceptum
communitatis uniuerſae / ut unuſquiſque in tali loco (eundem deſignan=
do locum) armatus / uel qualiter poteſt compareat / communitatis con
ſilium ſimul & praeceptum auditurus. [P.1.3.3] Haec conſuetudo inter Hun=
garos uſque ad tempora Geyſse ducis / patris ſcilicet glorioſi prin=
cipis / & apoſtoli noſtri / beatiſsimi Stephani primi regis Hunga=
rorum / inuiolabilitter extitit obſeruata / quae multos Hunnorum perpe
tuam redegit in ruſticitatem. [P.1.3.4] Nam ſtatutum / & ſancitum erat / ut tranſ=
greſsores eiuſcemodi mandati / niſi rationabilem aſsignarent ex=
cuſationem / cultro media per uiſcera ſcinderentur / aut communem
& perpetuam in ſeruitutem redigerentur. [P.1.3.5] Haec ſanctio plurimos
Hungarorum (ut praefertur) plebeae perhibetur effeciſse conditionis.
Nam cum una / & eadem de generatione a quodam ſcilicet Hunnor
& Magor unanimiter proceſserint / aliter fieri nequiuiſset / ut hic
dominus / ille ſeruus / hic nobilis / ille ignobilis / & ruſticus effice=
retur. [P.1.3.6] Poſtquam uero inſpirante ſpirituſsancti gratia / ad agnitio=
nem ueritatis / chatholicaeque fidei profeſsionem / opera ipſius ſancti
regis noſtri / Hungari uenere / & eundem ſponte in regem elegere /
pariter & coronauere / omnis nobilitationis / & exconſequenti poſ
ſeſsionariae collationis / qua nobiles decorantur / & ab ignobili=
bus ſegregantur / facultas / plenariaque poteſtas / in iuriſdictionem
ſacrae coronae regni huius / & per conſequens in principem / ac regem
noſtrum / a communitate & communitatis ab auctoritate / ſimul cum im=
perio / & regimine tranſlata eſt / a quo iam omnis nobilitatis ori=
go / per quandam tranſlationem reciprocam / reflexibilemque connexionem.
Ita mutuo ſemper dependet / ut ſeiungi ſegregarique nequeat / & al
ter ſine altero fieri non poſsit. [P.1.3.7] Neque enim princeps niſi per nobi=
les eligitur / neque nobilis niſi per principem creatur / atque dignitate
nobilitari decoratur.

[P.1.4] Quod uera nobilitas per exercitia mili=
taria: & ceteras uirtutes acquiritur: ac poſ=
ſeſsionaria donatione roboratur. iiij.

[P.1.4.pr] PRoinde uera nobilitas uſu diſciplinaque militari / ac caete=
ris animi / corporiſque dotibus / & uirtutibus acquiritur. Nam
ubi princeps noſter quempiam hominum / cuiuſcunque conditioniſ
exiſtat / ob praeclara facinora / ac ſeruitia / caſtro / uel oppido / ſiue
uilla / aut alio iure poſſeſsionario / condonauerit / mox ille per hu=
iuſmodi donationem principis (ſtatutione legitima ſubſequente)
in uerum nobilem creatur / & ab omni ruſticitatis iugo eripitur. [P.1.4.1] Et
iſta tandem donatiua libertas / per noſtrates / nobilitas appellatur,
unde talium nobilium filii / merito haeredes / & liberi nuncupantur,
& huiuſmodi nobiles / per quandam participationem / & connexionem
immediate praedeclaratam / membra ſacrae coronae eſſe cenſentur:
nulliuſque / praeter principis legitime coronati / ſubſunt poteſtati.

[P.1.5] Quod quilibet de bonis per eum pro=
prijs ſeruicijs conquiſitis: libere
diſponere poteſt. Tit. v.

[P.1.5.pr] TAle autem ius poſſeſsionarium per exercitia militaria conqui=
ſitum / apud legiſtas peculium caſtrenſe / quod uero litterali
ſcientia / uel doctrina cuiuſpiam acquiritur / peculium quaſi caſtrenſe
nuncupatur. / & dicitur peculium quaſi proprium / uel priuatum bonum /
ita quod licet filio de eo facere quicquid uoluerit / etiam praeter uolunta
tem patris / & econtra / [P.1.5.1] & inde traxit originem / ac fundamentum illa
laudabilis / & uetuſtiſsima ab olimque approbata conſuetudo no=
ſtra / quod ſcilicet / quilibet dominorum baronum / ac magnatum / & nobilium /
de & ſuper uniuerſis rebus / boniſque / & iuribus poſſeſsionariis per
eum propriis ſuis laboribus / ſeruitiis / & uirtutibus / qualitercunque
acquiſitis / & inuentis / ante diuiſionem cum patre / uel fratribus factam,
liberam (prout uoluerit) diſponendi ſemper habet poteſtatis fa=
cultatem / ſicuti inferius in ſerie diuiſionum inter fratres fiendarum /
limpidius declarabitur.

[P.1.6] Quod nobiles etiam abſque poſſeſsionaria do=
natione creantur: quodque ad nobilitatem compro=
bandam: inſignia nobilitaria non ſint in iudi=
cio necceſsaria. Tit. vj.

[P.1.6.pr] SCiendum ulterius quod ueri nobiles etiam alio modo / & abſque
iurium poſſeſsionariorum donatione fiunt / & creantur / dum
uidelicet princeps noſter / quoſcunque plebeae conditionis homineſ
a ruſticitatis / & ignobilitatis ſeruitute / ſequeſtrando / & eximendo /
in coetum / ac collegium numerumque uerorum regni nobilium aggregat &
aſcribit. Tales / etiam ſine poſſeſsionaria collatione / ueri nobiles re
putantur / qui quidem nobiles utroque modo creati / & eorundem cun=
cti haeredes / per lineam uirilis ſexus legittime deſcendentes (ſi etiam
arma / ſeu inſignia nobilitaria / aut litteras ſuper armorum figuriſ,
& collationibus editas non habeant) ueri tamen ſemper nobileſ
cenſentur. [P.1.6.1] Arma enim a principe cuipiam conceſsa / non ſunt de ne=
ceſsitate / ſed ſolummodo de bene eſſe nobilitatis. Nam armorum col
latio ſimpliciter facta / non nobilitat quenquam. Cum etiam ciuium / & ple
baeorum hominum multi habeant armorum inſignia per principem do=
nata / per haec tamen in medium nobilium non computantur. [P.1.6.2] Ad nobili=
tatem itaque comprobandam non petuntur in iudicio exhiberi inſignia /
uel arma nobilitaria / ſed ſolae litterae donationales / uel ſtatutoriae
cum declaratione poſſeſsionariae collationis aeditae / produci de=
bent: immo illis non habitis / litterae dumtaxat expeditoriae ſuper
ſolutione Quartalitiorum (dummodo tempus praeſcriptionis iurium
regalium tranſcendiſse dinoſcantur) confectae / ad comprobationem
huiuſmodi nobilitatis abunde ſufficiunt. [P.1.6.3] Nam Quartalitia non ni=
ſi de iuribus poſſeſsionariis acquiſiticiis ſoluuntur. [P.1.6.4] De iuribus autem
empticiis non Quartalicia ſed portiones congruentes puellis / &
filiabus baronum / ac magnatum / atque nobilium dantur.

[P.1.7] Quod ex nobili patre: & ignobili matre
generati: ueri nobiles cenſentur:
ſed non econuerſo. Titulus uij.

[P.1.7.pr] ITem illi / qui ex nobili dumtaxat matre / & ruſtico patre
ſunt propagati / ueri nobiles non dicuntur / niſi forſitan
mulier ipſa / fuiſset per regem in uerum haeredem iurium paternorum
(ſine tamen praeiudicio legitimorum ſucceſsorum) praefecta / atque creata.
[P.1.7.1] Nam hoc modo / filii ſui / etiam ex ignobili patre progeniti (quia prae=
fectio naturam uimque donationis / ac iurium poſſeſsionariorum collati=
onis ſapit / atque repraeſentat) ueri nobiles reputantur. [P.1.7.2] Econtra uero
ex nobili patre / & ignobili matre filii procreati / recti / & ueri nobi=
les cenſentur. [P.1.7.3] Pater enim generat / mater autem formam ſolum generan
di dat / & praeſtat. [P.1.7.4] Qualiter autem praefectio praenotata fieri poſsit / &
debeat / inferius eam ſcriptam habebis.

[P.1.8] Quod etiam per adoptionem nobiles
fiunt: & creantur. Tit. uiij.

[P.1.8.pr] ITem fiunt adhuc & alio modo nobiles / per adoptionem,
dum uidelicet quis dominorum / uel nobilium / ruſticum ſeu ig=
nobilem quempiam / in filium ſibi adoptauerit / & ſucceſsorem / haere=
demque bonorum ſuorum ſubſtituerit / & huiuſmodi adoptioni conſenſuſ
regius acceſserit: tandem & ſtatutio legitima bonorum ipſorum / ſubſe=
quuta fuerit (quia adoptio aeque ſicuti praefectio cum conſenſu regio uim
donationis tenet) ignobilis ille / & filii ſui / ueri nobiles reputantur.

[P.1.9] De quatuor priuilegiatis: & precipuiſ
nobilium libertatibus. Tit. ix.

[P.1.9.pr] QVamuis autem horum nobilium multae ſint libertates per priui=
legia / & conſtitutiones principum explicatae; quatuor tamen
cenſentur eſſe praecipuae / quas hic inſerendas curaui.[P.1.9.1] PRIMA igitur
eſt quod ipſi niſi primum citati / uel euocati / ordineque iudiciario con=
demnati fuerint / in eorum perſonis / ad quorumuis inſtantiam / uel cla=
mores / aut preces / nuſquam & per neminem detineri poſsunt. [P.1.9.2] Violatur
tamen haec libertas in factis / cauſiſque criminalibus / puta homicidio
deliberato: uillarum combuſtione: furtoque & rapina / ſeu latrocinio /
atque etiam uiolenti adulterio / in quibus honorem / titulumque / & libertatem
nobilitatis quilibet amittit. Et ſi poterit etiam per ruſticanam manum
in loco delicti & criminis commiſsi / libere ſemper talis detineri / &
iuxta ſuos exceſsus condemnari / punirique merito ualebit. [P.1.9.3] Verum
tamen ſi de loco delicti aufugerit / & manus adverſantium euaſerit,
poſtea non aliter niſi citatione / uel euocatione mediante / proceſ=
ſuque iuridico damnari / & aggrauari debebit. [P.1.9.4] SECVNDA liber=
tas / quod nobiles totius regni / nullius praeterquam principis legitime
(ut praetactum eſt) coronati / ſubſunt poteſtati / & ipſe quoque prin=
ceps noſter / ad ſimplicem querelam / & ſiniſtram ſuggeſtionem ali=
cuius / neminem eorum praeter uiam iuris / & altera parte non audita in
perſona / uel rebus ſuis / ordinaria authoritate / impedire poteſt.
[P.1.9.5] TERTIA eſt / quod iuſtis eorum iuribus / & omnibus prouentibuſ
intra terminos territoriorum ſuorum adiacentibus / liberam ſemper prout
uolunt / fruendi habent poteſtatem / ab omnique conditionaria ſeruitu=
te / ac datiarum / & collectarum / tributorum uectigalium / triceſimarumque ſo=
lutione / per omnia immunes / & exempti habentur / militare dum=
taxat pro regni defenſione tenentur. [P.1.9.6] QVARTA (ut reliquas prae=
teream) & ultima eſt / quod ſi quiſpiam regum / & principum noſtrorum / liberta
tibus nobilium in generali decreto / excellentiſsimi principis quondam
domini ſecundi Andreae regis / cognomento Hieroſolymitani (ad quod
obſeruandum quilibet regum Hungariae / priuſquam ſuum ſacro caput dya
demate coronaretur ſacramentum praeſtare ſolet) declaratis & expreſ
ſis / contrauenire attemptaret / extunc / ſine nota alicuius infidelitatis /
liberam illi reſiſtendi / & contradicendi habent in perpetuum facultatem.
[P.1.9.7] PEr nobiles autem hoc in loco generaliter uniuerſos dominos prae=
latos / barones / caeteroſque magnates / & alios regni huius proce=
res intellige / qui (ſicut praenarratum eſt) una eiuſdemque libertatiſ
praerogatiua ſemper muniuntur.

[P.1.10] Quod princeps noſter cunctorum domi=
norum: baronum: ac nobilium regni: ueruſ
& legitimus ſucceſsor eſt. Tit. x.

[P.1.10.pr] QVia dictum eſt ſuperius / quod omnis nobilitatis / & poſſeſsionariae
collationis plenaria poteſtas in principem noſtrum tranſlata
eſt: ideo aduertendum quod princeps ipſe noſter uniuerſorum domino=
rum / baronum & magnatum / ac aliorum regni nobilium poſſeſsionato=
rumque hominum / in caſu quo quis eorum ſine haeredibus / & poſteriſ
deceſserit / uerus / & legitimus ſucceſsor eſt / [P.1.10.1] omnia enim bona / &
iura eorum poſſeſsionaria / ab ipſa ſacra regni Hungariae corona,
uirtute tranſlationis praenotatae / originaliter dependent / & ad ean
dem ſemper reſpiciunt / deuoluunturque / eorum poſſeſsore legitimo
deficiente. [P.1.10.2] Vnde inoleuit iſta conſuetudo dudum approbata / quod
unica / & ſingularis perſona / quis exiſtens / ueroque & legitimo ſuc=
ceſsore carens / ac deſtituta / ſuper iuribus ſuis poſſeſsionariis / ſine
conſenſu regio nil quicquam iure perennali diſponere poteſt. Immo
etiam pignoris titulo nullam de eiſdem faſsionem ultra communem eſti=
mationem eorundem / faciendi habet facultatem / prout infra latius ſuo
loco ſuper ea re tractabitur. [P.1.10.3] Praeterea cunctorum quoque dominorum
praelatorum / & uirorum eccleſiaſticorum / princeps ipſe noſter / uerus pa=
riter / & legitimus ſucceſsor eſt / non quantum ad bonorum & iurium
poſſeſsionariorum ab eccleſia ablationem / & ſequeſtrationem / ſed quan=
tum alteri (uacantibus praelaturarum ſedibus / & eccleſiarum rectorati=
buſ) ad gubernandum cum eccleſia collationem / ſaluo iure confir=
macionis Archiepiſcopatuum / & Epiſcopatuum / quae iuriſdicioni ſa=
cro ſanctae Romanae / dumtaxat eccleſiae / ſubeſſe dinoſcitur.

[P.1.11] Quod papa in collationibus benefic
iorum eccleſiaſticorum in hoc regno nul=
lam iuriſdicionem retinuit: preter con
firmationis auctoritatem. Tit. xj.

[P.1.11.pr] SCiendum autem quod licet papa / ſeu ſummus pontifex,
utramque iuriſdicionem / temporalem ſcilicet / & ſpiritualem ha=
beat / in collationibus tamen beneficiorum eccleſiaſticorum pro tempore
uacantium / in hoc tamen regno / ſummus ipſe pontifex / nullam iu=
riſdicionem exequitur / praeter confirmationis auctoritatem. Et hoc
quadruplici ratione. [P.1.11.1] PRIMO ratione fundationis eccleſiarum. Quia
reges Hungariae / cum ſoli fuerint omnium eccleſiarum / & epiſcopa=
tuum / abbatiarumque / & praepoſiturarum in hoc regno fundatores / per
eiuſcemodi fundationem / omnem facultatem iuris patronatus / nomi=
nationis / electionis / ac collationis beneficiorum / ſibipſis acquiſierunt,
& uendicarunt. Qua ex cauſa / iuris uidelicet patronatus ratione /
pertinet ſemper ad reges noſtros / hoc in regno / beneficio=
rum eccleſiaſticorum collatio. [P.1.11.2] SECVNDO ratione ſuſceptae chriſ
tianitatis. Quia Hungari / non per praedicationem apoſtolicam /
uel apoſtolorum / quorum principis uicem / & perſonam in terris papa
gerit / ſed per inſtitutionem proprii regis eorum ſanctiſsimi uideli
cet Stephani regis / de quo & ſuperius memini / conuerſi ſunt / ad

catholicam fidem / qui primus omnium / Epiſcopatus / Abbacias / &
praepoſituras / hoc in regno fundauit / & harum omnium eccleſiarum prae
laturas / ac beneficia ſolus ipſe ex annuentia ſummi pontificis / qui
bus maluit (idoneis tamen & uirtutibus probitatum / inſignitiſ) con=
tulit / ſicuti eccleſia de eo ſolenniter canit / hic (uidelicet ſanctuſ
Stephanuſ) ad inſtar Salomonis ſtruit templa / ditat donis / ornat
gemmis / & coronis / cruces & altaria. Et mox ſubinfertur / Ad re=
gendum haec praelatos uiros ponit litteratos / iuſtos / fidos / & proba=
tos ad robur fidelium. Sic talentum ſibi datum deo reddens duplicatum /
ab aeterno praeparatum ſibi ſcandit ſolium. Ecce aperte deſcribitur /
quod ipſe / & non alter quiſpiam ad regenda templa per eum conſtru=
cta / doniſque ditata / praelatos iuſtos & fidos poſuit / prout ex eiuſ
quoque hiſtoria / & pluribus priuilegiis ſuis ſuper eccleſiarum funda
tionibus & dotationibus confectis / liquide patet. Itidem / & plerique
Caeſarii ac pontificii iuris interpretes ſuis commentariis conſcriptum
prodidere. [P.1.11.3] Vnde etiam rex & apoſtolus dici meruit / eo quod uices apo=
ſtolorum in terris praedicatione / & bonorum operum / atque exemplorum
exhibitione / geſsit / & propterea duas quoque cruces per collatio=
nem ſummi pontificis in ſignum ſuae ſanctitatis / quod ſcilicet rex / &
apoſtolus iuſte diceretur / digne meruit habere pro armorum inſig=
nibus / unde ab illius tempore / gens Hungarica / duplicatam crucem
pro armis / ac inſignibus habere pariter / & geſtare conſueuit. Inſig=
nium namque quatuor fluminum / ſcilicet Hiſtri ſeu Danubii / ac Thy=
biſci / ſeu Thyciae / necnon Zauae & Drauae a regno Pannoniae / quod
modo Hungari incolunt / atque inhabitant / pro ſe uendicauit. [P.1.11.4] TER
TIO ratione legitimae praeſcriptionis / quoniam reges Hungariae
a tempore regiminis eiuſdem beatiſsimi Stephani noſtri regis qui
anno dominicae incarnationis primo ſupra milleſimum / in regem
Hungaricae gentis feliciter inunctus pariter & coronatus eſt / ad
haec uſque tempora / ſemper in reali / & pacifico uſu / ac poſſeſsione
collationis huiuſmodi beneficiorum eccleſiaſticorum / pluſquam per quin
gentos annos perſiſtentes / tempus praeſcriptionis iurium eccleſia=
ſticorum / etiam ſanctae ſedis apoſtolicae / iteratis uicibus du=
dum tranſcenderunt. [P.1.11.5] QVARTO quia iſta libertas regni / quantum
ad beneficiorum collationes olim tempore domini Sigiſmundi im=
peratoris / & regis noſtri una cum complurimis libertatibus huiuſ
regni / in generali / ac caelebri concilio Conſtantienſi / cui triginta &
duos cardinales demptis aliis uiris eccleſiaſticis / & multis princi=
pibus Chriſtianis praefuiſse conſtat / corroborata / iuriſque iurandi
religione firmata fuit / prout in bulla ſuperinde confecta / clare con=
tinetur. [P.1.11.6] Hoc autem concilium (ut ſummarie / breuiſsimeque tangam) per
quadriennium durauit. Nam anno domini milleſimo quadringen=
teſimo decimo quarto incepit. In quo concilio tandem anno ſalu=
tis milleſimo quadringenteſimo decimo ſeptimo / papa Otto / qui
Martinus quintus appellatus eſt / electus extitit / poſtea uero anno
ſequenti uidelicet milleſimo quadringenteſimo decimo octauo /
idem concilium ipſius Martini pontificis / praefatique Sigiſmundi im
peratoris iuſsu diſsolutum fuit / & in eodem concilio Ioannes uige=
ſimus tercius pontificatui (licet inuituſ) abdicauit / Gregorius ue=
ro ſponte ceſsit / & renunciauit / ſed Benedictus pene obſtinatuſ
& cedere nolens / decreto concilii reprobatus / ac pontificatu pri=
uatus extitit / & in eodem concilio Ioannes Huſs / & Hieronymus Pra=
genſis eius condiſcipulus haeretici / combuſti & incinerati fuerunt.
SCISMA uero pro quo tollendo & dirimendo concilium ipſum
(ſpiritus ſancti gracia mouente) aggregatum pariter &celebratum
erat / nouem & triginta annis duraſse recolitur / quod tandem opera
ipſius Sigiſmundi imperatoris ſublatum extitit / atque pax & tran=
quilitas peroptata / dei eccleſiae feliciter reſtituta.

[P.1.12] Quod omnes domini prelati: & perſo
nae eccleſiaſticae: regi noſtro ad fidelitatiſ
homagium preſtandum obligantur: et
quod ratione bonorum temporalium coram
iudicibus ſecularibus iuri ſtare tenentur. Titulus. xij.

[P.1.12.pr] CVm igitur collatio beneficiorum eccleſiaſticorum / ſimul cum
bonis / & iuribus poſſeſsionariis / ad eccleſias dei pertinen=
tibus / ad principem / & regem noſtrum ſpectare dignoſcatur / ideo om=
nes uiri eccleſiaſtici cuiuſcunque ordinis / gradus / ac dignitatis exi=
ſtant / qui in hoc regno Hungariae / caſtra / caſtella / fortalicia / ciui=
tates / oppida / uillas / poſſeſsiones & praedia / uel etiam alia quaecunque
iura poſſeſsionaria / gubernant / & poſsident / non obſtante / digni
tatis / & exemptionis eorum praerogatiua / libertate / regi / & principi
huius inclyti Hungariae regni legitime coronato / inſtar perſona=
rum ſecularium eiuſdem regni ad homagium fidelitatis praeſtandum /
ſemper obligantur / [P.1.12.1] & ratione huiuſmodi bonorum temporalium /
quae poſsident / quorumlibet etiam actuum potentiariorum / ac aliorum ne=
gotiorum exinde emergendorum / in preſentiam quorumlibet iudicum
regni ordinariorum ab eorum aduerſariis (ſi quos habuerint) in cau=
ſam libere conueniri / & attrahi poſsunt / coram quibus / more alio=
rum ſaecularium reſpondere / iurique ſtare tenentur.

[P.1.13] De donationibus regiis: & earum ſpe
ciebus in generali. Tit. xiij.

[P.1.13.pr] QVoniam omnes domini praelati / barones / magnates / no=
bileſque / & proceres totius regni Hungariae / necnon reg=
norum eidem incorporatorum / ac partium ſibi ſubjectarum / cuiuſcunque
ſtatus / conditionis / dignitatiſque / & praeeminentiae exiſtant uniuerſa
eorum iura poſſeſsionaria / ex donationibus ſereniſsimorum domi
norum regum Hungariae habent / atque poſsident. In primis igitur
de donationibus regiis / & earum ſpeciebus in generali dicendum oc=
currit. [P.1.13.1] Vbi ſciendum eſt / quod donatio regia duplex eſt / ſcilicet pu=
ra / & mixta. [P.1.13.2] Pura donatio eſt iurium poſſeſsionariorum in iuriſdici=
onem ſacrae regni coronae legitimae redactorum perennalis per prin
cipem cuipiam / ob ſeruitia / uel praeclaras uirtutes / facta collatio.
[P.1.13.3] Mixta uero donatio dicitur illa / quae ultra ſeruitium / etiam ſummam
aliquam pecuniarum complectitur / & talis / uſitato uocabulo / inſcriptio
nuncupatur. [P.1.13.4] regia enim maieſtas (ex praedeclarata iuriſdicione
ſacrae coronae regni huius Hungariae) de & ſuper uniuerſis iuri=
bus poſſeſsionariis / quorumcunque decedentium / & in ſemine / uel
haeredibus deſtitutorum / ac deficientium / liberam (prout uoluerit) di=
ſponendi / pro ſe ſcilicet reſeruandi / uel alteri cui maluerit confe=
rendi / aut inſcribendi / plenariam ſemper habet poteſtatis facultatem.
[P.1.13.5] ET NE prauorum hominum / patrata malitia / impunita relinqueretur.
Neue nobilitas / & ruſticitas / aequalis eſtimationis cenſeretur. Rur=
ſus ne fidelitas / ac infidelitas / ſimile praemium ſortiretur. Ad conteren=
dam igitur / infidelium proteruiam / & rebellionem / prauorumque / & flagiti=
oſorum hominum male agendi licentiam / reprimendam / maiores noſtri /
non ſolum iura poſſeſsionaria aliquorum in ſemine (ut praefertur)
deficientium / uerum etiam contra ſtatum publicum regni huius / ex eoque
in deſpectum dignitatis regiae maieſtatis contumaciter ſeſe erigen=
tium / ac alios praeter iuris aequitatem abſolute / temerarieque turbantium /
ad ſacram coronam dicti regni Hungariae / conſequenterque colla=
tionem regiam (etiam ſuperuiuentibus illiſ) deuoluenda eſſe / tum
iuris rigore exigente / tum uero reipublicae utilitate expoſcente /
communi decreto ſanxerunt / atque ſtatuerunt / ut exemplo punicioniſ
ſceleratorum / alii terreantur / alii uero ad opera fidelitatis exercenda,
atque peragenda / ſi quibus forſitan talium bona collata fuerint / fer=
uentius accendantur.

[P.1.14] De caſibus notam infidelitatis affe=
rentibus. Tit. xiiij.

[P.1.14.pr] SVnt igitur caſus iſti / & uocantur notae infidelitatis / in qui=
bus regia maieſtas / bona aliquorum / eiſdem ſuperuenienti=
bus / cui uoluerit de iure / libereque donandi habet facultatem. [P.1.14.1] PRI=
MVS eſt de crimine laeſae maieſtatis / ſi quis uidelicet impias manuſ
in perſonam principis noſtri iniecerit uel capiti eius gladio / aut ue=
neno inſidiatus fuerit / ſiue murum aut domum in quo princeps ipſe
extiterit uiolenter inuaſerit. [P.1.14.2] SECVNDVS caſus eſt / ſi quis euiden
ter ſe erigit / & opponit contra ſtatum publicum / regis & coronae. Haec
tamen erectio ſeipſum iuſte defendendo / notam afferre non intel
ligatur. [P.1.14.3] ITEM qui conficit falſas litteras / uel falſis litteris eui=
denter utitur in iudicio. Aut qui ſculpit / uel utitur falſis ſigillis.
[P.1.14.4] ITEM Cuſsores falſarum monetarum / uel eiſdem monetis ſcienter /
& publice in magna quantitate utentes. [P.1.14.5] ITEM occiſores / uel uul
neratores fratrum: ac conſanguineorum ſuorum / uſque ad quartum gradum
incluſiue. Necnon parricidae: uxoricidae: ac mariticidae. Veruntamen
uxoricidium / & mariticidium intellige praeter iuris proceſsum / & aequi
tatem / patratum. [P.1.14.6] ITEM ſtupratores conſanguinearum / ſimilitter uſque
ad quartum gradum incluſiue. Aut nouercarum uiolatores. Inceſtuoſi /
dum fuerint euidenter conuicti / uel proſcripti. [P.1.14.7] ITEM incendiarii
publici uillarum / & poſſeſsionum. [P.1.14.8] ITEM inductores exterorum homi
num ſpoliatorum / uel ſtipendiariorum ad diſturbandum internum regni
ſtatum. [P.1.14.9] ITEM uiolatores litterarum fidei publicae: uel ſalui condu=
ctus / dum euidenter fuerint conuicti. [P.1.14.10] ITEM Traditores caſtrorum
dominorum propriorum. Necnon expugnatores / & interceptoreſ,
aut ſubtractores caſtrorum / uel caſtellorum / aut aliorum fortalitiorum quo=
rumcunque regnicolarum / dum euidenter fuerint conuicti. [P.1.14.11] ITEM In
teremptores / captiuatores / uerberatores / uel uulneratores iudicum
ordinariorum regni: & eorundem uices in iudiciis gerentium. [P.1.14.12] ITEM
occiſores litigantium / ſeu cauſantium / ſiue ad regiam maieſtatem / aut ad
octauas / uel breuia iudicia / ſiue ad ſedem iudiciariam alicuius comi=
tatus / aut alia quaecunque loca iudiciorum / ad cauſarum ſcilicet proſequu=
tionem proficiſcentium / uel ad dietam / & conuentionem generalem de
regio edicto celebrandam / uenientium / & accedentium.[P.1.14.13] ITEM Occi=
ſores / uulneratores / aut uerberatores hominum regiorum / ac teſtimo
niorum capituli / uel conuentus / in exequutione aliqua proceden=
tium. [P.1.14.14] ITEM publici haeretici / damnatae ſcilicet haereſi adherentes.
[P.1.14.15] ITEM mutilatores membrorum / & eruitores oculorum / praeter banoſ
waywodas / & alios honores / in confinibus regni tenentes. [P.1.14.16] ITEM
amiſsores caſtrorum finitimorum regni. [P.1.14.17] ITEM adminiſtratores ar=
morum / & uictualium thurcis / & aliis infidelibus / regni ſcilicet huiuſ
aemulis / & hoſtibus. [P.1.14.18] ITEM turbatores / detentores: & ſpoliato=
res illorum / qui ſectae eorum damnatae renunciantes ex Thurcia
regnum ad iſtud confugiunt moraturi.

[P.1.15] Quod bona latronum: furum: & homicida=
rum Donationi regie non ſubiacent. xv.

[P.1.15.pr] EX praemiſsis itaque caſibus ſubſequitur / quod furum / ac la
tronum / ſeu praedonum / & aliorum eiuſcemodi ſpoli=
atorum. Item homicidarum / & alio modo nobiles uulnerantium,
ſeu uerberantium (demptis caſibus praedeclaratiſ) domoſque eorum
uiolenter inuadentium: nec non poſſeſsiones / & iura poſſeſsio=
naria / territoriaque aliorum depraedantium / uel occupantium / bona
& iura poſſeſsionaria / in Fiſcum regium / non deuoluuntur: neque
collationi regiae maieſtatis ſubiacere dignoſcuntur: ſed tales / capi=
tali dumtaxat ſententia / fures ſcilicet patibulo: praedones uero pa=
lo / uel rota / caeteri autem gladio / iuxta ſcilicet eorum demerita ſunt
feriendi / atque puniendi. [P.1.15.1] Bona uero / & iura poſſeſsionaria ipſorum
(ſi & ubi morte damnati fuerint) in filios / uel illis non exiſtenti=
bus / in fratres eorum generationales / aut alios legitimos eorum
ſucceſsores / deriuantur. [P.1.15.2] Vbi autem gratia regia / illis conceſsa / &
ſententia nihilominus exequuta fuerit / extunc iura ipſorum poſſeſ=
ſionaria / a manibus iudicis / & aduerſae partis / ad inſtantiam ſcilicet
cuius ſententia lata extiterit / per filios / aut fratres ipſorum genera
tionales / uel alios ſucceſsores legitimos eſtimatione communi
mediante / redimuntur / prout in ſententiarum ſeriebus in ſecunda
parte / clarius dicetur.

[P.1.16] Quod differentia eſt inter notam infidelitatiſ
& ſententiam capitalem dupliciter. xvj.

[P.1.16.pr] DIfferentia itaque eſt inter notam infidelitatis / & ſententiam capi=
talem / dupliciter. PRIMO / quia per notam infidelitatis &
caput / & haereditas / ſeu perpetuitas omnium bonorum / iuriumque poſſeſ
ſionariorum infidelis hominis amittitur / & nunquam haereditas ipſorum iurium
poſſeſsionariorum ad portionem ſuam cedentium / in filios / uel fratres ge
nerationales talis infidelis / aut labe infidelitatis irretiti / obfuſcatique,
& condemnati hominis (ſi etiam capite plecteretur) de caetero reuertitur.
[P.1.16.1] Immo genealogia ſua: uel generationis ſuae propago / in ignominiam
contemptumque infidelitatis / & in laudem praeclarae uirtutis / illibatae fidelitatiſ
quantum ad deuolutionem bonorum a ſe perpetuo aliena efficitur.
FILIOS tamen intellige iam natos / & non naſcituros. Nam poſt
paternam condemnationem / ſeu labe infidelitatis eius innodationem /
filii naſcituri in iuribus paternis (ſi gratiam regiam / & dominium
adhuc bonorum ſuorum pater eorum conſequutus fuerit) merito / ri=
teque ſuccedunt. [P.1.16.2] GRATIA tamen haec regia ad ſucceſsionem ad mutu
am / quantum ſuper deuolutione bonorum generationi ſuae (demptiſ
filiis poſt condemnationem procreandiſ) in nulla parte ſuffragabi=
tur. Nec trahit alios filios prius natos / uel fratres generationaleſ
ipſa gratia / cum condemnato illo / ad priorem ſucceſsionis eorum ſta=
tum / niſi mutuus ſuper deuolutione bonorum ex nouo contractuſ
per faſsiones inſtrumentales inter eos ſequeretur: & conſenſuſ
ſuperinde regius / impetraretur. Hoc enim modo & non aliter /
mortua / & amiſsa ſucceſsio / uiuificabitur / atque inſtaurabitur. [P.1.16.3] PER
SENTENTIAM VERO capitalem / proprietas / & haereditaſ
bonorum,/ ac iurium poſſeſsionariorum non amittitur / ſed ſi ſen=
tentia condemnatus quiſpiam extremo ſupplicio punietur / ex=
tunc uniuerſa bona / & iura ſua poſſeſsionaria in filios (ſi habu=
erit) uel fratres ſuos propinquiores / aut alios legitimos ſucceſ=
ſores / ſimpliciter deuoluuntur. [P.1.16.4] Si autem gratiam regiam meru=
erit / & exequutio ſententiae nihilominus per aduerſam partem
peracta fuerit / tunc eadem iura poſſeſsionaria / filii / uel fratres / aut
alii legitimi ſucceſsores / eſtimatione (ut praefertur) communi / in ter
mino per iudicem ad id praefigendo / ad ſe redimendi / habent aucto
ritatem. [P.1.16.5] ALIA inſuper differentia inter notam / & ſententiam / eſt / quo
niam condemnatus homo / cum aduerſa parte / etiam poſt latam &
pronunciatam ſententiam (ante tamen eiuſdem ſententiae exequuti
onem) ſi concordauerit / aut concordare poterit / extunc illi / neque
gratia regia eſt neceſsaria / neque iudex / ſe in dominium bonorum,
ac iurium poſſeſsionariorum ipſius ſententiati hominis / ingere=
re poterit. [P.1.16.6] NOTAM tamen infidelitatis ſi quis incurrerit / ſi etiam
cum eo / quem in caſibus praenarratis laeſerit / plene concordaue=
rit / ab impetitione tamen illius / cui regia maieſtas bona / & iura
poſſeſsionaria per aliquam notam contulerit / ſe praecauere non
poterit / ex iuriſdicione etenim ſacrae coronae regni huius / contra
cuius utputa dignitatem / auctoritatemque infidelis ipſe deliquit /
& ex conſequenti collatione regiae maieſtatis / impetrator eiuſce=
modi bonorum / & iurium poſſeſsionariorum / liberam agendi / proce=
dendique / & ea bona / iuris ordine obſeruato / pro ſe uendicandi / &
appropriandi plenariam habet poteſtatis facultatem.

[P.1.17] Qui ſint: & intelligantur heredes: & poſteri=
tates: & qualia bona ſolum maſculinum:
qualiaue: vtrumqve ſexum concernant. xvij.

[P.1.17.pr] CAeterum / quia ab inceptae materiae proſequutione (ob oc=
currentem / & quidem neceſsariam / notae / & ſententiae hoc in lo=
co declarationem / pariter & diſtinctionem) digreſsionem feci. Igitur ad
Donationum regiarum euidentiorem explanationem reuertendo / & primo
clauſulam illam / ſine haerede decedentium / uel in ſemine deficientium
declarando. [P.1.17.1] NOTANDVM eſt / quod quamuis appellatione poſterita
tum omnes de iure patri / uel matri ſuccedere debentes / etiam poſthumiſ
incluſis ſiue mares / ſiue foeminae ſint / intelligantur: prolium uero no=
minatione tam filii / quam filiae iam nati / uel natae / poſthumis excluſis /
ſignificentur / liberorum ſiquidem nuncupatione & filii & filiae / nepoteſque
& neptes pariter contineantur / tamen de uetuſta / & approbata regni
huius noſtri conſuetudine / haeredes ſolummodo filii legitimi / qui iu=
ribus paternis haereditariis ſuccedere ſolent / intelliguntur / [P.1.17.2] licet in ca=
ſu / quo bona / & iura poſſeſsionaria paterna / uel etiam materna /
utrumque ſexum / tam ſcilicet mares / quam etiam foemellas concernere dignoſcuntur
Haeredis nomen ipſae quoque filiae (licet improprie) gerere permit
tantur. Filiae itaque / quia non omnibus bonis / & iuribus paternis partici=
pant / ideo recte non haeredes / ſed poſteritates potius / nuncupan=
tur. [P.1.17.3] Et poſteritates quoque dico nuncupari / non quantum ad iurium pa
ternorum communiter / & ſemper deuolutionem / ſed quantum ad ſangui=
nis propagationem / & in caſibus / quibus legitime ſorciuntur bonorum
paternorum / uel maternorum ſucceſsionem. [P.1.17.4] Nam iura dumtaxat poſſeſ
ſionaria pecuniis paternis / aut maternis empta / & comparata. Praete=
rea in homagium alicuius interempti / nobilis data & obligata / caeterum pro
iure Quartalicio / ſeu in ſortem refuſionis / & reſtitutionis quartae puellariſ
perpetuo collata / & inſcripta / dummodo huiuſmodi perennalis in
ſcriptio Quartalicii non ſit in preiudicium fratrum / uel aliorum rite ſuc=
cedentium facta. Item illa etiam iura poſſeſsionaria / in quibus aliquae
puellae / uel foeminae per regiam maieſtatem (ſine tamen praeiudicio fra=
trum generationalium) in ueros ſucceſsores / quo ad utrumque ſexum
praeficiuntur / ius foemineum aeque / ueluti maſculinum ſequuntur / [P.1.17.5] alia
uero uniuerſa iura poſſeſsionaria qualitercunque acquiſita ſolum=
modo iuri maſculino deſeruiunt. [P.1.17.6] Et dixi notanter pecuniis pater=
nis / uel maternis empta / quoniam in bonis / & iuribus poſſeſsiona=
riis pecuniis aliquorum fratrum comparatis / puellae ſeu foeminae / ſororeſ
uidelicet eorum / nil iuris habere poſsunt / neque collaterali modo / ip=
ſae foeminae ſuccedere / aut portionem aliquam acquirere permittuntur:
ſed iuribus tantum de paternis / aut portionem congruentem in caſibuſ
immediate praeſcriptis / aut ius Quartalicium pro ſe requirendi ha=
bent auctoritatem. [P.1.17.7] Dixi etiam quo ad utrumque ſexum parimodo notanter.
Nam in caſu / quo / regia maieſtas puellam / ſeu mulierem aliquam / in iu
ribus paternis / uel etiam fraternis (ſi frater ipſe haeredibus careat / &
praefectioni conſenciat) in uerum haeredem / & ſucceſsorem maſculi=
num ſimpliciter praefecerit; non inſerendo ſcilicet in litteris prae=
fectionalibus utrumque ſexum / extunc huiuſmodi iura poſſeſsiona=
ria / mortua ipſa muliere / ſolummodo in filios (ſi habuerit / aliter
autem rurſus in Fiſcum regium) deuoluuntur / & filiae ſuae iuribus dum
taxat / earum Quartaliciis / de eiſdem iuxta huius regni conſuetu=
dinem prouenire debentibus / contentari debebunt.

[P.1.18] Quare iura poſſeſsionaria ſeruicijs conqui=
ſita: ius foemineum non ſequuntur. xviij.

[P.1.18.pr] SI autem queritur / quare bona / ac iura poſſeſsionaria ſeruici=
is acquiſita / ius foemineum non ſequuntur: Reſponde / quod
ideo / quia regnum iſtud Hungariae cum partibus ſibi ſubiectis / in
medio / faucibuſque hoſtium ſitum / & poſitum eſt / quod gladio ſemper /
& armis tutari / defendique ſolet / bona etiam / &iura poſſeſsionaria
(ut communiter) arte militari / ſanguiniſque effuſione / progenitoreſ
noſtri acquiſierunt / & modo quoque acquiri conſueuerunt. Muliereſ
autem / & puellae armis militare / cum hoſtibuſque decertare / non ſolent,
neque poſsunt. Et ob hoc bona ipſa iuri foemineo non deſeruiunt.

[P.1.19] Econtra cur iura poſſeſsionaria pecu=
niis empta: ius foemineum eque: ac ma=
ſculinum concernunt. Tit. xix.

[P.1.19.pr] SI uero econtrario conuertitur. Cur iura poſſeſsionaria pe=
cuniis (ut praemiſsum eſt) paternis / aut maternis empta /
ius foemineum aeque ac maſculinum concernunt? Dic / quod ideo / quo=
niam pecuniae inter res mobiles computantur: de rebus autem mobili=
bus tam paternis / quam etiam maternis / & filii / & filiae / aequales portioneſ
ſorciuntur: & ex conſequenti / etiam de bonis / & iuribus poſſeſsio=
nariis huiuſmodi pecuniis / de quibus / utpote decedente patre / uel
matre / filiae portionem habere debebant / comparatis / portiones con=
gruentes ipſis filiabus dantur. [P.1.19.1] Licet originem / & fundamentum conſi=
derando / quod etiam pecuniae maximis ſeruitiis / & laboribus: inter=
dumque ingenti ſanguinis effuſione / acquiri / & congregari conſue=
uerint. Et quod onera bellorum / & defenſionem patriae / mulieres / ſeu pu=
ellae per ſe gerere / ſupportareque non poſsint / etiam de empticiis bo
nis / & iuribus poſſeſsionariis / portiones perpetuas non mererentur
haberae / ne tamen a ſucceſsione rerum / & bonorum paternorum penituſ
excluſae uiderentur / fraternus amor / & dilectio filiorum / qua erga ſo=
rores afficiuntur / & iure quoque diuino affici tenentur / permiſit filiaſ
portiones congruas perennali iure cum eis pariter de praenarratis bonis /
ac iuribus poſſeſsionariis empticiis habere / & onera bellorum / tu=
telamque patriae / in hac parte maritis ipſarum impoſuit peragere / atque ſuffere.

[P.1.20] Vtrum bona nota infidelitatis condem=
nati vtrumque ſexum concernentia: poſt
factam gratiam iterum: vtrique ſexui
deſeruiant. Tit. xx.

[P.1.20.pr] ITem quaeritur / ſi quis in nota infidelitatis condemnatus fue
rit / cuius bona / iuraque poſſeſsionaria utrumque ſexum / ma=
ſculinum ſcilicet & foemineum contigiſsent / atque ſequuta fuiſsent / &
tandem ipſe condemnatus / capiti / ac bonis ſuis gratiam regiam habe=
re meruerit / utrum filiae / poſt gratiam naſciture / in bonis paternis / equa
litter cum filiis ſuccedant / an ne? Quandoquidem priora priuilegia
per ipſam notam infidelitatis mortificata fuere.[P.1.20.1] Dicendum quod ſic. Quia
per gratiam regiam omnia priuilegia priora / ipſius infidelis / quantum
ad haeredes / ac poſteritates poſt ſe (directe tamen & non collate=
rali modo) ſequentes uiuificantur: roburque prioris firmitatis ſorti=
untur / & ex conſequenti bona illa / rurſus utrumque ſexum ſequuntur.
[P.1.20.2] Niſi forſitan in litteris gratioſis exceptio per expreſsum ſuperin=
de fieret. Nam in poteſtate principis conſiſtit gratiae collatio / & bo
norum ipſorum remiſsio. [P.1.20.3] Quemadmodum igitur / & quibus ſub conditioni
bus / princeps ipſe gratiam fecerit: illaque bona remiſerit / ſic etiam de
caetero bonorum eorundem ſucceſsio ſequetur. [P.1.20.4] De filiabus autem / ante
condemnationem paternam natis / nulla eſt quaeſtio. Nam illae porti=
ones ſuas ob patris delictum non amittunt: ad ſucceſsionem tamen mu=
tuam cum eo amplius (ſicuti in ſerie differentiarum notae infidelitatiſ,
& ſententiae capitalis / praenarratum eſt) non deueniunt.

[P.1.21] An bona tum pro ſeruitijs: tum pecuni=
is ſimul collata: vtrumque ſexum ſe=
quantur. Tit. xxj.

QVaeritur ulterius / ſi regia maieſtas: aut quiſpiam dominorum,
uel nobilium / ius aliquod poſſeſsionarium / ſiue caſtrum / aut
fortalitium: ſiue oppidum / uilla: uel praedium exiſtat / tum pro ſeruitiorum
exhibitione / uel autem beneficiorum & complacentiarum impenſione / tum
uero pro certa pecuniarum ſumma / in litteris ſuperinde Donati=
onalibus / aut etiam Faſsionalibus expreſsata / ſimul cuipiam per
petuo contulerit / & inſcripſerit / utrum huiuſmodi ius poſſeſsi=
onarium / utrumque ſexum ſequatur: an autem / maſculino dumtax=
at ſexui deſeruiat? [P.1.21.1] Dicendum / quod uirilem ſolummodo ſexum concernit /
eo quod bonorum acquiſitio radicem ſemper adeptionis / & conſequuti
onis eorundem / non autem appendiculum / uel ramum reſpicit / propterea
a radice acquiſitionis haereditarium / & non empticium ius eſſe com=
probatur. [P.1.21.2] Veruntamen filiae ſeu foeminei ſexus homines / de eiuſ
cemodi pecuniarum ſumma / portiones ſuas merito rehabere poſ=
ſunt. [P.1.21.3] Vbi autem ſumma ipſa pecuniarum grandis adeo / & notabilis eſ=
ſe uideretur / ut ius illud poſſeſsionarium modo antelato collatum /
uix tanti ualoris reputaretur / extunc ius idem poſſeſsionarium / per
iudicis / & alicuius teſtimonialis loci homines / communi eſtimatione
mediante / eſtimari / & ſecundum huiuſmodi eſtimationis exigentiam /
portio pecuniaria filiabus cedens / per filios reddi debet. [P.1.21.4] COROL=
larium. Vnde ex radice adeptionis bonorum elicitur / quod frater quiſ
piam uendens / precio portionem ſuam poſſeſsionariam alteri fratri /
in quem etiam alioquin iure generationis / & ſucceſsionis huiuſmo
di portio (venditore ipſo deficiente) deuoluenda erat; eadem por
tio ius foemineum non ſequitur. [P.1.21.5] Et per portionem intellige etiam totalem
poſſeſsionem / & plura alia iura poſſeſsionaria ſimilia. [P.1.21.6] Cauti ſint
itaque acquiſitores / uel emptores bonorum. Prout enim litteras ſuas for=
mabunt / ita & bonorum ſuorum ſucceſsionem / atque deuolutionem habebunt.

[P.1.22] De clauſula donationis per defectum ſeminis:
Quid per ſemen intelligatur. xxij.

[P.1.22.pr] QVoniam in ſerie litterarum regiarum Donationalium / ſuper
bonis / ac iuribus poſſeſsionariis illorum / qui haeredibuſ
deficiunt conficiendarum / haec clauſula (per defectum ſeminis talis /
uel talis / &c.) ſemper apponi / interſerique ſolet / unde putauerunt
aliqui / quod ſi dominus / uel nobilis ille / qui deficit filias poſt ſe reli=
querit / tunc neceſſe ſit / in eiuſcemodi Donationalibus litteris per
expreſsum deſcribere / pariter & addere / clauſulam maſculini ſexus
ut contineatur in Donationis tenore / per defectum ſeminis maſculini
ſexus / talis / aut talis / &c. Alioquin autem Donationem ipſam non uale=
re: neque impetratori talium bonorum ſuffragari poſſe / arguentes / & al=
legantes / illum in ſemine (eo quod filias habeat) nondum defeciſse.
[P.1.22.1] Quod tendendum non eſt. Nam per ſemen / uirilis dumtaxat ſeu
maſculinus ſexus / & non foemineus intelligitur. Fruſtra igitur / & ſu=
perfluum eſt / id addere / uel apponere / quod etiam alioquin uocabuli
uirtus continet in ſe. [P.1.22.2] Et ratio eſt / quia naturaliter ex ſemine uiri ſu=
perhabundanti (ut in plurimum) maſculus concipitur: & econtra ex
ſemine / foeminae / foemina generatur. Recte igitur dicitur is in ſemi=
ne defeciſse (ſi etiam filias habeat) qui in uirili ſexu defecit. [P.1.22.3] Hinc eſt /
quod ex nobili patre / & ignobili matre generati filii / ueri nobileſ
reputantur: & patris familiam: conditionemque ſequuntur / ſed non
econuerſo / prout & ſuperius aperte declaraui. [P.1.22.4] Verum tamen / ſi bo=
na / & iura poſſeſsionaria / cuiuſpiam / utrumque ſexum manifeſte
concernunt: & uterque ſexus deficiet / tunc rite / & commode ponenda
erit in Donatione regia / per defectum ſeminis utriuſque ſexus / ta=
lis / &c. ut in ea parte per ſemen / ſucceſsio intelligatur.

[P.1.23] Quanto tempore ius regium durat:
& preſcribitur. Tit. xxiij.

[P.1.23.pr] QVia igitur regia maieſtas / cunctorum dominorum / baronum,
magnatum / procerumque / & regni nobilium / in ſemine defici
entium uerus (ut praemiſi) & legitimus ſucceſsor eſſe cenſetur. Sunt
igitur plures / dominorum / & nobilium / ac regnicolarum / poſſeſsiona=
torum ſcilicet hominum / qui iura regalia pro ſe male uendicantes /
aut uidelicet pignoris titulo / aut Faſsione inualida & inefficaci /
uel regio conſenſu indigente / & neceſsaria / aut alio ſucceſsorio,
uel haereditario iure / in ſe deuoluta fingentes / aut alia indirecta uia /
taliter qualiter dominium eorum (maxime guerrarum / diſturbiorumque
temporibuſ) ſubintrantes taciturnitatis ſilentio tenere / guberna=
reque / & poſsidere ſolent / ſeſe in eiſdem iuribus poſſeſsionariis
longaeui temporis praeſcriptione mediante / firmare / &fundare
praetendentes. [P.1.23.1] VNDE SCIENDVM eſt / quod ius regium / centum
annis in boniſ,/ & iuribus poſſeſsionariis quorumlibet malefidei
poſſeſsorum durat / & exquiri poterit / objectione praeſcriptioniſ
alicuius non obſtante.

[P.1.24] Quid ſit ius regium diffinitiue: & quid
ius poſſeſsionarium. xxiiij.

[P.1.24.pr] IVs igitur regium dicitur / iuriſdicio ſacrae coronae regni / in
bonis / ac iuribus poſſeſsionariis / per quempiam pro ſe
mala fide / contraque conſenſum regium uſurpatis / tacite latens / &
conſiſtens. [P.1.24.1] Nomine autem iuris poſſeſsionarii generaliter intellige /
caſtra / caſtella / fortalitia / ciuitates / oppida / uillas / poſſeſsiones /
terras / ſyluas / & praedia. [P.1.24.2] VBI SCIENDVM / quod poſſeſsio du=
pliciter accipitur. Primo quidem pro dominio / uſuque / ac gubernati=
one alicuius rei mobilis / uel immobilis. Et hoc modo dicitur poſ=
ſeſsio quaſi pedum poſitio in uſum / ac dominium ipſius rei / quam quiſ
realiter tenet / & gubernat. [P.1.24.3] Alio modo autem (prout in propoſito)
poſſeſsionis appellatione uilla ſignificatur / & intelligitur. Et hoc
proprie loquendo. Nam caſtra / caſtella / ciuitates / opida / & prae=
dia / ſeparata habent uocabula. [P.1.24.4] Veruntamen hoc in loco / nomine
iuris poſſeſsionarii / generaliter intellige caſtra / caſtella / fortalitia
ciuitates / opida / uillas / portiones / poſſeſsionarias terras / prata / ſyl=
uas / & praedia. [P.1.24.5] Praedium autem nos dicimus / agrum illum eſſe / in quo
prius homines habitare ſolebant / modo tamen nulla edificia ap=
parent / neque coloni habitant / quaſi praedae expoſitum / ab antiquis de
riuatum / qui agros / quos bello capiebant / in praedae nomine habe
bant. [P.1.24.6] Fundum etiam ſeu locum ſeſsionis nobilitaris / atque Iobagio=
nalis / edificiis / & habitatore penitus deſtitutum / ſimilitter praedium ap=
pellamus. [P.1.24.7] Caſtra uero / & caſtella / fortalitia / ciuitates / & opida / no
ta ſunt / & declaratione non egent. [P.1.24.8] Pertinentiarum ſiquidem nominati=
one communiter intelliguntur / & continentur / omnia illa / quae ad ci
uitatem / opidum / aut uillam aliquam ſpectant / prout ſunt terrae arabileſ
cultae / & incultae / agri / prata foenilia / paſcua campi / ſyluae / uirgul=
ta / nemora / montes / ualles / uineae / promontoria / aquae / fluuii / piſci
nae / piſcaturae / aquarum decurſus / & molendina: ac earundem loca. Et
generaliter omnes utilitates / ac prouentus ipſi ciuitati / aut opido,
uel uillae deſeruientes. [P.1.24.9] Saepe autem pertinentiarum appellatione com=
prehenduntur omnes iuriſdiciones alicuius caſtri / uel omnia bo=
na mobilia ubilibet adiacentia ipſi caſtro / annexa / atque deſeruientia.
Sicuti ciuitates / opida / uillae / portiones poſſeſsionariae: & praedia.
Tamen huiuſmodi nomine / uel ſignificatione / raro utimur / ſed
ciuitates / opida / uillas / portioneſque / & praedia / ad caſtrum attinen=
tia / ſi non ſpecifice / generali tamen poſitione denotare ſolemus.
[P.1.24.10] Et quamuis ius regium ad uniuerſa fere iura poſſeſsionaria / quae
Donationi / & collationi regiae / quouis modo / uel titulo ſubjacent /
generaliter referri / & extendi queat / tamen ſi quis dominorum / aut
nobilium in caſibus / uel criminibus notam infidelitatis afferenti=
bus / & inducentibus exceſserit / atque deliquerit: aut ſi quis in ſemi=
ne (de recenti) defecerit / huius / uel horum bona / ac iura poſſeſsi=
onaria non nomine iuris regii ſimpliciter / ſed per notam infide=
litatis (eam declarando) uel autem per defectum ſeminis ipſiuſ
defuncti hominis / impetrari / & ſaepe in eiuſcemodi Donatione
ius quoque regium (ſi quod in illis bonis etiam aliter haberetur)
impetratores apponere conſueuerunt / ideo deſcriptio ſuper iure
regio immediate praedeclarata / non de huiuſmodi genere iuriſ
regii / ſed quantum ad celatores iurium regalium / eſt intelligen=
da / atque referenda.

[P.1.25] Quod impetratores bonorum iniuſte:
nomine iuris regij: in eſtimatione eorun=
dem bonorum perennali: condemnantur. xxv.

[P.1.25.pr] SI quis itaque nomine iuris regii aliqua iura poſſeſsionaria
pro ſe impetrauerit / in quorum utpote pacifico dominio
quiſpiam dominorum / aut nobilium ab olim perſtitiſset / & pertran=
ſitis legitimorum terminorum in cauſa ſuperinde ſuſcitanda pro=
ceſsibus (in quatuor enim terminis octaualibus / iuxta conſuetudi
nem modernorum eiuſcemodi cauſa finaliter terminari ſolet) ſi
dominus / uel nobilis ipſe / iuſto titulo / bonoque iure / impetrata / il=
la iura poſſeſsionaria ſe poſſediſse / poſsidereque poterit compro
bare / extunc impetrator talis / in eſtimatione perennali / eorundem
iurium poſſeſsionariorum / male / & iniuſte impetratorum (quo=
rum utputa perpetuitatem pro ſe uſurpare / uendicareque / & legitimum
poſſeſsorem illis perpetuo priuare praetendebat) conuinci debet /
& condemnari / ut ſimili menſura ſibi remeciatur / & pari damno /
quod alteri inferre ſatagebat / conpenſam ſorciatur. [P.1.25.1] Et idem eſt te=
nendum etiam de illis / qui per notam infidelitatis / in praedeclaratiſ
caſibus / aliqua iura poſſeſsionaria a regia maieſtate pro ſe impe=
trant: & huiuſmodi crimen notae infidelitatis aduerſus eos / quorum
iura poſſeſsionaria impetrata fuerint / comprobare non poterunt /
quod uidelicet tales quoque in eſtimatione ipſorum iurium poſſeſsiona=
riorum perennali (ſi liti cedere noluerint) condemnantur / [P.1.26.2] licet ple=
rique ſentiant ipſos ſolummodo in emenda linguae eorum conuinci / &
aggrauari debere / ex eo ſcilicet ut innocentes / & innoxios coram
regia maieſtate / male diffamaſse intelligantur.

[P.1.26] Quod impetratores bonorum per
defectum ſeminis quorumpiam:
in nullo onere conuincuntur. Titulus. xxvj.

[P.1.26.pr] SI quis autem per defectum ſeminis cuiuſpiam deceden=
tis / & haeredibus deficientis / bona / uel iura poſſeſsiona=
ria / tanquam ad ſacram regni coronam iura deuoluta / ab ipſa regia
celſitudine impetrauerit / & tandem in examine cauſae exinde mo=
uendae / eadem iura poſſeſsionaria / non ad collationem regiam /
ſed ad fratres aliquos generationales / uel foeminei ſexus ipſiuſ
defuncti / homines / aut alios legitimos ſucceſsores deriuata fuiſse
litterarum teſtimonio uerificabuntur / tunc impetrans ipſe nulli ſub=
icitur poenae / nec ullo onere propterea grauabitur / eo quod mortui
hominis bona / tanquam ambigua haerede ſcilicet maſculino carentis /
deſtitutique impetrauit / ut iuriſdicio ipſius ſacrae regni coronae / in
tempore exquireretur / & ambiguitas deuolutionis ipſorum bonorum tol=
leretur. [P.1.26.1] Nam ille quoque / qui cauſam obtinuerit / & ad ſe bona illa de
uoluta eſſe declarabit / forſitan uiuente eo / qui iam occubuit / dominium
eorundem bonorum reale / non habuit / unde ſi etiam ius regium in huiuſmo=
di litteris Donationalibus / per defectum ſeminis emanatis / caſu inſertum /
uel annexum fuerit / & ulterius impetrator ille ius ipſum regium
proſequi uoluerit / in nullo propterea iudiciali grauamine conuin=
ci debebit. [P.1.26.2] Si tamen ampliori proceſsu pertinaciter cum iure ipſo
regio agere non ceſsabit rurſuſque ſuccubuerit / tunc poene praemiſsae
ſubiacebit. [P.1.26.3] Poterit autem impetrator ipſe (ſi uoluerit) in cauſa iuriſ
regii legitime procedere. [P.1.26.4] Nam licet conſideratione illius clauſulae /
quae in litteris Donationalibus ſemper inſeri ſolet / uidelicet prae=
miſsis ſic ut praefertur ſtantibus / & ſe habentibus etc. arbitrati ſunt
nonnulli / caſsata / & inualidata prima parte Donationis / quae per
defectum ſeminis erat / etiam reliquam partem / ſuper iure regio confectam /
caſsari / & anichilari debere. Quoniam tamen hoc uerum fuit / quod il=
le cuius bona impetrata erant ſine ſemine deceſsit / clauſula prae=
notata totali Donationi / & cum hoc iuri ipſi regio derogare non
uidetur / idcirco impetrator ipſe ſi uoluerit cauſam ſuam ſuper di=
cto iure regio / rite proſequi ualebit.

[P.1.27] Quod bona in lite exiſtentia: per defectum
ſeminis impetrari non poſsunt. xxvij.

[P.1.27.pr] ADuertendum eſt autem / quod ſi quiſpiam praetextu haeredita=
tis aliquorum iurium poſſeſsionariorum / cauſam litemque ſu=
ſcitaret / & antequam eam ad finem / effectumque perduceret / ab hac luce
ſine ſemine decederet / tunc in eo caſu bona / & iura eiuſcemodi
poſſeſsionaria in lite exiſtentia per defectum ſeminis ipſius dece=
dentis / a principe impetrari non poſsunt: [P.1.27.1] quoniam propagatio ſan
guinis cuius reſpectu decedens ille bona ipſa acquirebat / & pro=
ſequebatur / extincta eſt. Princeps autem licet ſucceſsor eius ſit
reſpectiue ad bona / quae uiuens poſsidebat / aut poſsidere po=
terat / non tamen cenſetur eſſe propagatiuus haeres ad ea conſe=
quenda / quae decedens ipſe / iuri ſuo nondum appropriauerat / &
addixerat / ſed in dubio adhuc litis illa ſe conſecuturum ſpe=
rabat. [P.1.27.2] Veruntamen ſi habuerit bona / ac iura poſſeſsionaria / prae
manibus alienis pignoris titulo / uel pro Dotalitio / aut Quarta
litio / ſiue etiam alio redemptibili modo in alienis manibus obligata /
talia bona regia maieſtas / uel ille qui Donatione regia pocietur /
cui ea contulerit / ad ſe redimendi facultatem ſemper habebit. [P.1.27.3] Nam
huiuſmodi obligatio non excludit bonorum proprietatem / qua de=
functus ipſe / uiuens potiebatur. [P.1.27.4] Et hoc idem eſt / de fratribus quoque
adoptiuis per omnia ſentiendum / atque tenendum / qui ſucceſsoreſ
legitimi / non tamen haeredes ueri fratris defuncti reputantur / &
eiuſcemodi bona redemptibilia ſibi uendicare optimo iure poſsunt.
[P.1.27.5] Hinc prodiit tritum illud / & uetuſtum prouerbium / quod lites prae=
cio uenundari / & coemi non poſsunt. Quod quidem dictum non
eſt ſic accipiendum / ut miſerabilis aliqua perſona egeſtate / & inopia
grauata / uel alio defectu praeuenta / non poſsit bonorum ſuorum / iuſto
titulo ſe concernentium / reacquiſitionem / & recuperationem: cauſa=
rumque / & litium ex inde ſuſcitatarum / aut mouendarum directionem / &
proſequutionem alteri commendare. Vel etiam huiuſmodi bona liti=
gioſa / ſeu in lite exiſtentia / bonis ſub conditionibus / uendere / & a
ſe alienare. Sed ita prouerbium ipſum eſt intelligendum; ut ille / cui
bonorum ipſorum uenditio facta / uel eius cauſae proſequutio commen=
data fuerit / nomine ſuo proprio in eadem cauſa / nec uiuente / ſed
neque decedente eo / qui uendicione huiuſmodi bonorum fecit / proce
dere poteſt: ſed nomine eiuſdem uenditoris / cauſam ipſam diri=
gere / & proſequi debet. [P.1.27.6] Exitus autem / & finis litis dubius eſt: & inte=
rim / quo aduſque pro parte actoris cauſa ipſa finem ſortietur / uendi=
tor ille / bona huiuſmodi litigioſa / ſua eſſe / non poterit recte affir=
mare. Ideo neque emptor ualebit pro eiſdem nomine ſuo proprio
tanquam pro bonis uenditoris / in iudicio contendere. [P.1.27.7] Vnde ſi litis inter
medio antequam ſcilicet bona praenotata per ſententiam diffinitiuam reop=
tenta fuerint / uenditor ille deceſserit / extunc emptor ipſe impen=
ſam / & oleum pariter perdet. Nam ex ratione praeallegata / per ampli=
us in cauſa illa procedere non poterit: & ex conſequenti lites / hoc eſt
bona litigioſa / non potuiſse precio comparare / manifeſtum erit.

[P.1.28] Quod bona Donatione regia acquiſita: ſi
etiam pecuniarum ſumma contradictoribus ſoluatur:
ius foemineum non concernunt. xxviij.

ITem ſaepenumero contingit impetratores aliquorum bo=
norum / & iurium poſſeſsionariorum / aut per defectum ſe=
minis quorumcunque decedentium / aut per aliam quamuis notam /
uel etiam iuris regii titulo / cum contradictoribus illis qui tempo=
re exequutionis huiuſmodi Donationum apparuerunt / & Statuti=
oni earum contradictionis uelamine obuiauerunt / concordare / &
in unionem deuenire / atque ſummam aliquam pecuniarum / eiſdem
contradictoribus ſoluere / ut citius / faciliuſque dominium bonorum im=
petratorum adipiſcerentur / aut eadem bono ab omni prorſus am
pliori ſolutione / cui forte praetextu iurium Quartalitiorum / aut do=
tum / & rerum Paraffernalium / & aliorum huiuſmodi negotiorum ſub
iacebant / liberarent. [P.1.28.1] Vnde putauerunt nonnulli talia bona ius foe=
mineum perinde atque maſculinum ſequi debere / quod minime ue
rum uidetur. Nam iurium poſſeſsionariorum proprietas / ad radi=
cem / atque originem acquiſitionis ſemper eſt referenda / prout ſu=
perius quoque breuiter declaratum eſt / & ob hoc ex ſtipite Donati=
onis / acquiſitia bona / & non ramo ſolutionis / emptitia eſſe cen=
ſentur. [P.1.28.2] Donatio enim / quae praeceſsit / in cauſa fuit / ut ſolutio pecu=
niaria ſubſequeretur.

[P.1.29] Quomodo cum Donatione regia per de=
fectum ſeminis: procedendum eſt. xxix.

[P.1.29.pr] QValiter autem cum Donationibus regiis per defectum
ſeminis aeditis / & confectis procedendum ſit. Quid ue
de bonis / & iuribus poſſeſsionariis impetratis infra deciſionem
cauſae exinde inchoandae agendum exiſtat. Quomodo etiam cauſa ip=
ſa finiri / & terminari debeat / ex quo in decreto generali clara ſu=
per ea re mentio / & articulus conſcriptus habetur. Ideo modus il=
le ibidem denotatus in hac parte obſeruandus relinquitur / licet
uetuſtae conſuetudini regni huius / in quibuſdam clauſulis praeiu=
dicari uideatur / nihilominus / ut huius rei notitia facilius habe=
atur / articulum in eodem decreto / exinde conſcriptum / uerbo te=
nus inſerendum / & hic annectendum curaui / qui ſic incipit.
[P.1.29.1] ITEM / ſi in quocunque comitatu / aliqua iura per defectum ſeminiſ
quorumcunque decedentium deuoluta fuerint / & de huiuſmodi
poſſeſsionibus / manifeſte non conſtat / an ad ius regium pertine=
ant / uel aliquos fratres generationales / ſeu homines foeminei ſe=
xus concernant / ſed inter iſta duo / uidelicet / ius regium / & ius alio=
rum / ſcilicet generationalium / uel foemineum / dubium interuenerit /
extunc homo communis nobilis / & idoneus / in quolibet comitatu
ad id per comitem parochialem cum iudicibus nobilium / & aliiſ
nobilibus comprouintialibus / in unum locum congregatis / non
tamen ex baronibus : nec de potentioribus / ſed de mediocribuſ
nobilibus electus / huiuſmodi iura deuoluta / & dubia / & alia ſimi=
lia / ſiqua contigerint / tamdiu conſeruet / & manuteneat / abſque dam=
nificatione qualibet / excepto ſolum / quod de prouentibus conſuetiſ
huiuſmodi poſſeſsionum / donec in manibus ſuis remanebunt /
expenſas moderatas capere / & facere poſsit / de quibus tandem
rationem reddere ualeat / & teneatur quouſque huiuſmodi deuolu
tio iurium / ſine haeredibus decedentium / in ſede iudiciaria curiae
regiae publicata fuerit / ipſaque publicatione facta / quicunque eaſdem
poſſeſsiones / & iura ſibi pertinere allegauerit / infra anni uniuſ
integri reuolutionem / iura ſua producendo / eaſdem ad ſe perti=
nere comprobet. Quod ſi facere poterit; iudex curiae regiae / eidem
ſtatui mandet / & faciat cum effectu. [P.1.29.2] Si uero in probatione defece=
rit / iuri regio relinquantur. Et ſi qui ulterius ad eaſdem ius habere
ſperauerint / eas de manibus regiis legitime requirant. [P.1.29.3] Vbi autem
uxores / & filiae huiuſmodi hominum abſque haeredibus maſculiniſ
decedentium / in talibus poſſeſsionibus / & iuribus remanſerint / ex=
tunc poſſeſsiones eaedem / & iura / a manibus earum occupari / &
auferri / non debeant / priuſquam de earum iuribus uidelicet an haeredi=
tarie / & perpetuo ad ius foemineum pertineant / an ne ueritas inqui=
ratur. [P.1.29.4] Quod ſi repertum fuerit eadem iura / iuri foemineo non com
petere / extunc dictis uxoribus talium decedentium / antequam de
dominio dictarum poſſeſsionum excludantur / per regiam ma=
ieſtatem / uel alios / ad quos repertae fuerint eſſe deuolutae / de ea=
rum dotibus / & iuribus / plena ſatiſfactio impendatur. [P.1.29.5] Filiabuſ
uero uſque ad tempus maritationis earum / domus paterna /
cum quarta parte poſſeſsionum paternarum / pro quarta filiali / ſecun=
dum conſuetudinem regni / ſequeſtretur: & poſsidenda relinquatur.
[P.1.29.6] Poſtquam uero maritatae / & traductae fuerint / de earum iure Quartalitio /
pecuniaria ſolutione mediante ſatis fiat. [P.1.29.7] Vbi autem aliqua ex ipſis fi=
liabus / homini impoſſeſsionato maritata fuerit / dictante eadem regni
conſuetudine / in perpetuo iure / & dominio huiuſmodi quartae fi=
lialis poſſeſsionariae ſuccedere debeat : & remanere. [P.1.29.8] Ita tamen ſi
ipſa de uoluntate / & conſenſu fratrum ſeu conſanguineorum ſuorum /
in quos poſt ipſius matrimonium huiuſmodi iura ſeu Quartalitia
reuerti / & redundari debeant / homini / ut praefertur / impoſſeſsio=
nato nupſerit. [P.1.29.9] Alioquin ſiue de domo paternali / ſiue de curiis / &
ſeruitiis baronum / ſeu maiorum nobilium / dictis ſuis fratribus ſeu con
ſanguineis / aut parentibus irrequiſitis / & nolentibus / ſeu non con=
ſentientibus / id fecerit / ius ſuum Quartalitium / non cum poſſeſsione /
ſed cum ſatiſfactione pecuniarum requirendi / habebit facultatem.

[P.1.30] Declaratio articuli decreti ſuper boniſ
per defectum ſeminis impetratorum editi. xxx.

[P.1.30.pr] QVi quidem articulus prout praemiſi uetuſtae conſuetudi=
ni regni huius praeiudicare uidetur.PRIMO ſiquidem in
publicatione iurium modo praedeclarato / dubiorum. [P.1.30.1] SECVNDO
uero in termini octaualis non praefixione. [P.1.30.2] TERTIO inſuper in
Quartalitiorum puellarum ignobilibus nuptarum reſtitutione. [P.1.30.3] Nam hui
us publicatio iuxta ueterem / & approbatam regni legem / non in cu
ria regiae maieſtatis / ſed in faciebus ipſorum iurium poſſeſsionari=
orum / maxime uero in loco ſolitae reſidentiae illius qui in ſemine
defecit / tempore uidelicet legitimae ſtatutionis eorum / praeſentibuſ
uicinis / & commetaneis fieri debet / & a die eiuſcemodi ſtatutioniſ,
atque publicationis infra ipſius anni unius integri reuolutionem. Qui
cunque ſtatutioni praenarratae contradixerint / uel etiam alii / qui poſtea
cauſae / & liti ipſi / ſe ſe ingerere / & immiſcere uoluerint / ſiue ſint fi=
liae illius defuncti / in domo paterna relictae: ſiue fratres generatio=
nales: ſiue autem caeteri foeminei ſexus homines / iura ſua producen=
do / coram iudice ſuo / ad id ſpecialiter / & expreſſe deputato. Nunc
uidelicet coram domino iudice curiae regiae (nam alias coram do=
mino Palatino conſueuerant) ſiue celebrentur octauae / ſiue non,
ad ſe / & ad ius eorum pertinere tenentur comprobare. Alitter autem iuri
regio / & per conſequens illi / cui maieſtas regia bona praenotata
contulerit / relinquuntur poſsidenda. [P.1.30.4] Prout etiam in decreto ſereniſ
ſimi principis quondam domini Matthiae regis / de quo praeſens arti=
culus eſt excerptus ſed uariatus / & immutatus / manifeſte continetur.
[P.1.30.5] Ideo enim iudex in tali defectus ſeminis cauſa / per expreſsum de=
nominatus eſt / ut ſciat quaelibet partium infra terminum ſibi praefixum
ad iudicem ſuum recurrere / & iuſtitiam in praemiſsis ab eo poſtula
re. [P.1.30.6] Filiae autem / in domo paterna (prout in articulo continetur) cum
quarta parte bonorum ipſorum infra tempus maritationis earum habita
bunt. [P.1.30.7] Uxor etiam / ſeu relicta defuncti ex domo & curia ipſa mariti
quo uſque ad ſecundas nuptias ſe non tranſtulerit / excludi non po=
terit: ſicuti infra ubi de ſolutionibus dotalitiorum tractabitur / clariuſ
dicetur. [P.1.30.8] Puellae quoque / ſeu filiae nobilium / non cum illorum / uel illarum
conſenſu / ad quos uel quas iura earum Quartalitia redundari debe=
bunt / ſed cum patris / uel fratris ipſarum / qui ſcilicet huiuſmodi Quar
talitia ſoluere tenentur / conſenſu / nuptui dari debent.

[P.1.31] De eo: qui cum iure regio in cauſam
cuiuſpiam ſe immittit. Tit. xxxj.

[P.1.31.pr] ITem ſuper iure regio nouiter impetrato / ſiquis in cauſam
cuiſpiam ſe cum litteris Donationalibus immittit / non te=
netur in cauſam attractus / uel actor ad id uel contra illud litteras
statim producere / ſed impetrator ille procedat de regni conſuetu
dine cum regio iure: & hoc ſi actor / uel reus triumphabit. Nam ali=
ter / ſi uterque deficiet / ius regium locum ibidem habebit. [P.1.31.1] Et in hoc caſu iu=
dex cauſae etiam poſt latam / & pronunciatam inter ipſas partes ſen
tentiam / litteras ſuper huiuſmodi iure regio Donationales / ab
impetratore / rurſus ad ſe acceptare / & eidem iudicium ſuper eo /
facere tenetur.

[P.1.32] Quod vniuerſe Donationes regiae infra
anni vnius reuolutionem ſtatutione le
gitima firmari debent. Tit. xxxij.

[P.1.32.pr] ET ſciendum quod omnes Donationes regiae / ſiue per de
fectum ſeminis quorumcunque decedentium / ſiue per notam
infidelitatis aliquorum praue agentium / ſiue nomine iuris regii / mala
fide iura regalia detinentium / ſiue nouae Donationis titulo bona ſua
iuſto iure poſsidentium / emanatae / & confectae / infra integram an
ni unius reuolutionem / a die Donationis computandam / legitima ſta
tutione firmari / ſtabilirique debent / ſiue fiat contradictio / ſiue non.
[P.1.32.1] Nam aliter Donationis uigor / ſeu uirtus expirabit: & ipſa Dona
tio inefficax / uiribuſque destituta manebit.

[ P.1.33] De litteris Statutorijs: Reambulatorijs:
Amonitoriis / et breuibus Euocatorijs:
Quot diebus durent ad exequendum? xxxiij.

[P.1.33.pr] VBi notandum / quod litterae Introductoriae / pariter & Statu
toriae regales / ſuper qualibet Donatione / cum ſeruitiorum
declaratione aeditae / & conſcriptae incipientes ſic. Cum nos debitum
habentes reſpectum &c. uel. Cum nos attentis / & conſideratis &c.
prout ſcilicet Donationis exordium / ſerieſque uel continentia uerba=
lis ſe habet / ad ipſam uſque anni reuolutionem ad exequendam huiuſ=
cemodi Donationem regiam efficaces ſunt: roburque ſorciuntur fir=
mitatis. [P.1.33.1] ALIAE VERO / omnes litterae ſimiles / tam ſcilicet Intro=
ductoriae / & Statutoriae / ſeu Recaptiuatoriae / quanquam etiam Reambu=
latoriae / ſed & Amonitoriae quaelibet per dicitur nobis / cum clau=
ſula illa. Ad terminum competentem &c. emanatae ſexaginta dumtax=
at diebus / a die emannationis ipſarum litterarum ſupputandis / pro ex=
equutione peragenda valide reputantur. [P.1.33.2] SI TAMEN in litteris
huiuſmodi Introductoriis / ſeu Recaptiuatoriis / aut Reambulato
riis / uel Amonitoriis / terminus aliquis octaualis / ad quem ſcilicet
Euocatio (ex ratione in eiſdem litteris expreſsa) fieri debebit / de=
notatus / & conſcriptus fuerit / extunc ad octauum uſque diem illius
feſtiuitatis / cuius uidelicet octauae inſeruntur / & inſcribuntur / exe=
quutio cum illis rite / legitimeque peragi poterit. Octaua tamen dies
ante feſtum / & non poſt / intelligatur. [P.1.33.3] Cum litteris quoque Euocato=
riis / ratione quorumcunque actuum potentiariorum ad triceſimum
ſecundum diem / ſecundum modernorum uſum ſonantibus. Simi=
liter infra ſpatium ſexaginta dierum a die emanationis ipſarum
computandorum / procedendum eſt. Nam aliter etiam illae uiri=
bus de caetero carebunt.

[P.1.34] Quid littere Statutorie Donationum
cum declaratione: & quid ſine de
claratione valeant. xxxiiij.

[P.1.34.pr] CAeterum hoc quoque ſciendum / quod univerſae Donati=
ones regiae / quocunque iure / & titulo factae / cum litteris In=
troductoriis / & Statutoriis / non ſolum cum declaratione ſcilicet
per clauſulam. Cum nos &c. Verum etiam ſimplici modo / per aliam
clauſulam / uidelicet. Dicitur nobis &c. confectis / & per quoſlibet
iudices regni ordinarios datis exequutioni demandari poſsunt.
[P.1.34.1] Verum tamen ſi introductio per clauſulam. Dicitur nobis / fiet / tunc in
iuditio etiam litterae regiae Donationales penes S[t]atutionem in ſpecie
produci debebunt / ut intelligatur / quo iure / uel titulo / aut quibus ſub
conditionibus Donatio ipſa facta exiſtat. Nam aliter Statutio ipſa
nullius cenſebitur fore firmitatis. [P.1.34.2] Si tamen cum declaratione / uideli=
cet per. Cum nos / Introductio / & Statutio exequuta fuerit / tunc in
caſu / quo litterae Donationales ſuper eo confectae periclitarentur /
& amitterentur / ſola ipſa Statutoria ſufficiet. Nam ſeriem Dona=
tionis / & rationem / ſeu cauſam / propter quam uidelicet eadem Do=
natio facta eſt / in ſe declaratam habet.

[P.1.35] De litteris conſenſualibus regijs abſque Faſ=
ſionis uerbali tenore confectis. Tit. xxxv.

[P.1.35.pr] ET hoc idem / quod de litteris Statutoriis praemittitur / te=
nendum eſt etiam de cunctis litteris conſenſum regiae maie
ſtatis explicantibus / quod uidelicet faſsio / cui maieſtas ſua conſen=
ſum ſuum regium praebuit ſi in ipſis litteris conſenſualibus uerbote=
nus inſerta non fuerit / extunc niſi faſsio illa in ſpecie coram iudi=
ce producatur / conſenſus huiuſmodi regius penitus inualidari
debebit / & inefficax erit.

[P.1.36] De noua Donatione regia in generali:
Et vnde ortum habeat. Tit. xxxvj.

[P.1.36.pr] ITem ſolent nonnulli bona / & iura ipſorum poſſeſsiona=
ria a regia maieſtate nouae Donationis ſuae titulo / ſaepe
cum omni ſuo regio iure / pro ſe / & eorum haeredibus impetrare / aſ
ſerentes progenitores ſuos ab antiquo / uel etiam ſemetipſos dum=
taxat / a tempore adeptionis / & conſequutionis huiuſmodi bono=
rum / in dominio pacifico eorundem perſtitiſse. [P.1.36.1] Et licet plerique eiuſ=
cemodi Donatione noua / iuſte / bonoque modo utantur. In contra=
rium tamen plurimae fraudes per nonnullos ſalutis eorum immemo
res / in hac parte committuntur. [P.1.36.2] Quidam enim foeminei ſexus genera=
tionis ſuae homines de ipſis iuribus poſſeſsionariis per hanc ex=
cludere nituntur / litteras originales / quae scilicet iura poſſeſsionaria
emptitia fuiſse / aut alio titulo ius foemineum ſicuti maſculinum / concer=
nere declararent / occultantes / igne comburentes uel aliter dilanian=
tes. Quidam uero fraterne charitati contrariantes / & uxoribus / fili=
abuſque ſuis fauentes / dum potiſsime ſemen maſculinum in ſe defi=
cere conſpiciunt / & iura poſſeſsionaria in fratres condiuiſio=
nales deuolui metuunt / nomina uxorum / filiarumque ſuarum in litteris
nouae Donationis inſcribi faciunt / fratres ipſorum generationales
praetermittendo / & illis bonis ſeu iuribus poſſeſsionariis eoſdem
priuare / uel magis deſpoliare ſatagendo.

[P.1.37] Quid ſit noua Donatio deſcriptiue: et
quod dupliciter illa poteſt attendi. xxxvij.

[P.1.37.pr] VNde ſciendum / quod noua Donatio / cum clauſula praeſen
ti tempore inſeri ſolita / uidelicet / in cuius / uel quarum paci=
fico dominio progenitores ſuos perſtitiſse / ſeque perſiſtere: aſserit
etiam de praeſenti etc. facta / non eſt aliud / quam prioris Donationis le=
gitime factae iterara roboratio / [P.1.37.1] quae ex ſui uocabuli ſignificatione
ſemper praeſupponit / priorem Donationem / uel aliam bonorum ipſorum
acquiſitionem. [P.1.37.2] Sed ut clarius praemiſsa deſcriptio nouae Donationis
intelligatur / NOTANDVM eſt / quod noua Donatio duplici=
ter poteſt attendi / uel conſiderari. Primo reſpectu iuriſditionis ſa
crae coronae regni / ſeu principis noſtri / ad quem ipſa Donatio spe=
ctat. Secundo autem reſpectu fratrum generationalium / & foeminei
ſexus hominum. [P.1.37.3] Reſpectu itaque iuriſditionis principis noſtri / noua
Donatio non requirit / neque praeſupponit priorem Donationem. Nam
ſi prior Donatio ſuper aliquo iure poſſeſsionario legitime facta
& statutio exinde iuridice ſubſequuta haberetur / non eſſe neceſsari=
um ius illud poſſeſsionarium de nouo impetrari / sed potius debe=
ret / prior ipſa Donatio confirmari. [P.1.37.4] Immo neque Confirmatio uide=
retur eſſe neceſsaria / cum Confirmatio non ſit de neceſsitate / ſed ſo=
lumodo de bene eſſe Donationis / & iuris poſſeſsionarii guber=
nationis. [P.1.37.5] Nec ualeat ex ſe Confirmatio si Donatio in ea inſerta non
ualere dinoſcatur. Vnde noua Donatio ſiue cum iure regio ſimul,
ſiue ſimpliciter propterea ſolet a principe impetrari. Quod licet
impetrator ipſe ſit in dominio iuris alicuius poſſeſsionarii / tamen
dominium illud / indirecte forſitan / & contra iuriſditionem ipſius ſa=
crae coronae conſiderat ſe poſsidere pariter / & habere (Non om=
nes enim domini / uel nobiles per Donationes regias / ſed etiam per
Faſsiones inſtrumentales / ſeu priuilegiales diuerſis ſub Titulis,
& coloribus / conſueuerunt iura poſſeſsionaria gubernare) pro=
inde huiuſmodi defectum iuris ſui per Donationem ipſam principis
studet reformare / effectiueque inſtaurare. [P.1.37.6] DICITVR autem Donatio
ipſa noua / pro eo & in tantum / quia tunc & de recenti facta ſit / per
principem bonorum ſibi collatio prout in nonnullis priuilegiis / &
litteris Donationalibus excellentiſsimorum principum quondam domi=
norum / Ludouici / & Sigiſmundi imperatoris Hungariae regum /
uidi / atque legi / poſſeſsionarias collationes nouae Donationis titulo
factas / nulla clauſula appoſita / nullaque mentione habita de hoc /
quod progenitores impetratoris / in dominio bonorum / & iurium poſſeſ
sionariorum / huiuſmodi noua Donatione collatorum / aliquando per=
ſtitiſsent / uel impetrator ipſe perſtitiſset / ſed cum ſeruitiorum dum=
taxat (prout in omni Donatione fieri conſueuit) declaratione / edi=
tas / atque confectas, quas quidem poſſeſsionarias collationes / ſed &
litteras ſuper ea re emanatas / ex ratione praeallegata exiſtimo, te=
neoque / hoc titulo nouae Donationis factas, & aeditas fuiſse, quod
ſcilicet impetrator ipſe / dominium bonorum impetratorum / prius ſiue
habuerit, ſiue non / tamen per principem / tunc / de recenti & non per
prius / fuit bonorum ipſorum facta ſibi Donatio. [P.1.37.7] Si enim prius quoque
Donationem ſuper eiſdem iuribus / & bonis habuiſset / tunc (ut prae=
miſi) non noua Donatio impetrari / ſed potius prior debuiſset con=
firmari. [P.1.37.8] et eiuſcemodi noua Donatio reſpectu iuriſditionis ipſius
ſacrae coronae / ſeu contra iuriſditionem principis noſtri / ſiue cum iu
re regio (ut praefertur) ſimul / ſiue ſimpliciter facta / ſemper ualet /
& ſemper eſt efficax / nec poterit per alterum quempiam ius tale poſ=
ſeſsionarium nomine iuris regii / uel alio / defectus ſeminis titulo de
caetero impetrari. [P.1.37.9] Princeps enim ipſe Donationi ſuae ſemel factae /
per ſe / uel per alium / de iure nequit iterum refragari / dummodo ſit
hoc uerum; Quod aut impetrator ipſe: aut progenitores eius in re=
ali ac pacifico dominio (hoc eſt non abſoluta potentia / uel non
occupatione temeraria ſibi uſurpato) iuris eiuſdem poſſeſsionarii
fuere. Nam ſi alias fraudulenter / & inique bonorum impetratio prae=
miſso titulo fieret / puta / dicendo quiſpiam uillam / aut poſſeſsionem
unam / ſuam eſſe / & ſe in dominio eiuſdem iamdudum perſtitiſse /
cum tamen poſſeſsio illa non ſua / ſed regiae maieſtatis / ad aliquod
caſtrorum ſuorum regalium de iure / & ab antiquo pertinens fuiſset / tunc
in tali / & aliis ſimilibus caſibus / ipſa Donatio non ualet / immo im
petrator ille tanquam falſarius / & mendax / propterea acriter eſt puni=
endus. [P.1.37.10] Secus etiam eſt / ſi quiſpiam potentum / abſoluta potentia / & oc=
cupatione temeraria / uillam unam pro ſe uſurparet / & in eius dominio
male ſibi uendicato reuolutionem unam annualem tranſigeret: ſeque
poſtea in reali dominio uillae ipſius longo tempore perſtitiſse /
regiae maieſtati diceret / & ſic eam nouae Donationis titulo pro ſe
impetraret. Nam hoc quoque modo / ipſa Donatio / etiam cum iure
regio facta / contra iura illius / a quo uilla ipſa fuit occupata / nil te=
net / nulliuſque cenſctur eſſe firmitatis: Eo quod expoſitio / pariter et. im=
petratio ſiniſtre facta fuiſse comprobatur. [P.1.37.11] SECVNDO VERO / no=
ua Donatio poteſt attendi / & conſiderari reſpectu fratrum gene=
rationalium / ac foeminei ſexus (ut praetactum eſt) hominum / & hac
conſideratione praemiſsa / deſcriptio nouae Donationis eſt intelli=
genda. [P.1.37.12] AD DECLARANDVM igitur quod iura eiuſmodi poſ=
ſeſsionaria noua Donatione / cum clauſula praenotata / in quorum
pacifico dominio &c. impetrata / ius foemineum non concernant,
litterae ipſae nouae Donationales / immo etiam diuiſionales inter fra=
tres maſculini ſexus / ac Expeditoriae ſuper Quartaliciorum ſolu=
tione confectae / inſufficientes reputantur. Sed originales quoque
litterae / quibus uidelicet prius / eadem iura poſſeſsionaria, aut acqui=
ſita, aut empta / uel aliter adepta fuerint / in iudicio producantur /
neceſſe eſt. [P.1.37.13] Quae ſi produci / & exhiberi non poterunt / quia non ha=
bentur / (multorum enim nobilium / & poſſeſsionatorum hominum pri=
uilegia / ac litteralia inſtrumenta / aut diſturbiorum temporibus per
aemulos regni direpta / aut pacato quoque tempore ignis ſaepe uo=
ragine conflagrata dignoſcuntur) extunc in cauſam attracto / iura
mentum / quinquageſimo ſe nobilibus / merae nobilitatis titulo, &
priuilegio fungentibus / praeſtandum imponitur. [P.1.37.14] Qui ſi iurare pote=
rit / tunc a poſſeſsionaria datione abſoluitur / & ius Quartalitium
dumtaxat perſoluere compellitur / ſi quitantia ſeu recognitio ſu=
per ea re non habeatur.

[P.1.38] Vnde proueniat proditio fraterni
ſanguinis. Tit. xxxviij.

[P.1.38.pr] VBi autem / alio ex latere facta / & praehabita huiuſmodi iura=
mentali depoſitione / praetactis litteris originalibus / im=
petrator ipſe / ſi per ſe, uel procuratorem ſuum uſus fuerit: uel etiam
aliter illas occultaſse, & contra contenta earundem litterarum iura ipſa
poſſeſsionaria praemiſso nouae Donationis titulo / male / & in prae=
iudicium iurium fraternorum / uel etiam foemineorim / pro ſe impetraſse /
& nomina eorum / quos bona illa rite concernere dinoſcebantur / de
litteris Donationalibus exmiſiſse / per hocque / de eiſdem bonis / fra=
tres, aut ſorores perperam exhaereditare uoluiſse / ſufficienter: &
euidenti documento / poterit declarari: atque comprobari / extunc talis
in poena periurii, ac proditionis fraterni ſanguinis, merito debe=
bit condemnari. [P.1.38.1] Conjuratores nihilominus eius in fidefragio: poe
naque ſimiliter perjurii omnes conuincentur eo facto. [P.1.38.2] Vbi autem iura=
mentum non praeceſſerit / ſed exhaereditationis ſolummodo cauſa de=
clarata fuerit / poena perjurii tunc ſublata erit / & proditio dumtaxat ipſa fraterni ſanguinis / locum habebit.

[P.1.39] Quid ſit proditio fraterni ſanguinis
diffinitiue: & de pena eiuſdem. xxxix.

[P.1.39.pr] FRaterni autem ſanguinis proditio eſt / fratris, uel ſororis
iuſtis ſuis iuribus per alterum fratrem, aut ſororem doloſa ad=< br> umbrataque / & fraudulenta priuatio / uel exhaereditatio. [P.1.38.1] Per fratrem
autem, & ſororem hoc in loco intellige / quemlibet generationis ſuae
hominem / in iuribus poſſeſsionariis ſecum aequaliter ſuccedentem.
[P.1.39.2] POENA AVTEM proditionis fraterni ſanguinis ultra dede=
cus, & infamiam / ex inde contrahendam / haec eſt / ut ille proditor, ac
condemnatus / uniuerſis bonis / & haereditatibus ſuis / perpetuo
deſtituatur / & in illum fratrem, aut ſororem / quem ſcilicet, uel quam
fraudare, iuſtiſque ſuis iuribus deſpoliare, & de eiſdem exhaeredita
re nitebatur. Eadem cuncta bona, & haereditates tranſferantur / &
ipſemet quoque in perſona ſua ad fouendum pariter / & ſeruiendum
illi tradatur. Quem uſque ad obitus ſui diem / frater ipſe proditus,
uel ſoror prodita / uictu / & amictu / tanquam unum de familia ſua / con=
ſeruare tenebitur. [P.1.39.3] Et hoc idem intelligendum eſt etiam de mulieri=
bus, ſeu filiabus quorumcunque dominorum / ac nobilium / quarum ſci=
licet aliqua / in iuribus paternis (quae etiam alioquin ius foemineum
contigiſſent) per regiam maieſtatem ad ſupplicationem quorum=
piam / in uerum haeredem, & ſucceſſorem maſculinum ſe praeficere
procurabit / per hocque alias eiuſdem generationis ſeu progeniei
foemellas / bonis ipſis priuare machinabitur. [P.1.39.4] Praeterea ſi quiſpiam
fratrum / aut ſororum alterum generationis ſuae hominem de genealo=
gia ſua exiſtere pertinaciter negabit: & ille tandem litterali docu=
mento, uel deficientibus litteris / humano forſitan teſtimonio / uſque
ad ſexaginta annorum ſpacium / ſed non amplius / ſe de ipſa genea=
logia eſſe comprobabit / tunc ex iſtis quoque caſibus poena proditi=
onis fraterni ſanguinis / ſequi debebit. Nam exinde alterum iuſtis
ſuis iuribus fraudarem exhaereditare quoque ſe uoluiſſe declarabit.

[P.1.40] De diuiſionibus bonorum paternorum
& auitorum: inter fratres fiendis. xl.

[P.1.40.pr] Item praehabita Donationum regiarum declaratione / iam
ad ramos earundem eſt recurrendum. [P.1.40.1] Et primo de fratrum
carnalium bonis, ac iuribus poſſeſsionariis per Donationes ac=
quiſitis: & tandem alio quouis titulo adeptis / & conſecutis, ac eo=
rundem bonoriun diuiſionibus erit diſſerendum. [P.1.40.2] VNDE NO=
TANDVM quod uniuerſa bona, & quaelibet iura poſſeſsiona=
ria cunctorum dominorum, baronum, ac magnatum: & nobilium pater=
na & auita / quocunque nomine cenſeantur / inter filios eorundem
dominorum: & nobilium / fratres ſcilicet carnales / aequaliter diui=
duntur: & quot ſunt fratres / in tot ſequeſtrantur partes. Domus
autem paterna / filio iuniori deputatur ad reſidendum, & habitandum:
ita tamen ut caeteris quoque filiis, ſeu fratribus de communi prouentu
huiuſmodi bonorum, & iurium poſſeſsionariorum / aliae domus /
illi paternae ſimiles / in loco communi ubi uidelicet illorum quilibet
uoluerit extruantur, & aedificentur habitandae / [P.1.40.3] ad quas de terris ara=
bilibus, ſyluis: pratiſque, & foenilibus conſimiliter communibus tot,
& tantum / quot ſcilicet / & quantum ad ipſam domum paternam ſpectare
dignoſcitur excidatur, & ſequeſtretur: atque annectarum perpetuo poſ=
ſidenda / pariter & habenda. [P.1.40.4] Et hoc uerum eſt ſi tantum habuerint
de communibus terris: ſiluiſque, & pratis / ut huiuſmodi diuiſio
eorum debite peragi, & expediri poterit. [P.1.40.5] Nam alioquin omnes
terrae, ac ſylve: prataque, & foenilia ad dictam domum paternam attinentes:
& pertinentia in tot debebunt diuidi partes, quot ex nouo aedifica=
buntur domus nobilitares / & ad quamlibet illarum domorum aequalis
portio aſsignabitur utenda. [P.1.40.6] Incluſa tamen ſemper illa quantitate /
atque portione terrarum, ac ſylvarum, & pratorum / quae ad ſeſsionem, uel
locum ſeſsionis Iobagionalis / in cuius ſcilicet facie domus noua
conſtruetur, ſpectabat, atque pertinebat.

[P.1.41] Quid ſi domus paterna lapidea: vel mag=
nis ſumptibus conſtructa fuerit. Tit. xlj.

[P.1.41.pr] VBi autem domus ipſa paterna lapidea: aut latericia, uel ali=
ter ſumptuoſo aedificio conſtructa, fabricataque fuerit: &
tantae eſtimationis reputabitur / ut de communi prouentu talium bonorum /
ſimiles domus conſtrui non poterint / ſed ne una quidem aedificari
commodo poterit / tunc in tali caſu domus ipſa paterna / una cum
magiſtris lapicidis, ac muratoribus, & fabris lignariis per homi=
nem iudicis conſcientioſae eſtimari, taxarique / & ſumma eſtimationis
in tot portiones / quot ſunt fratres, diuidi debebit: filiuſque iunior /
seu frater portionem ſibi cedentem / gratis habebit. [P.1.41.1] Sed portionem caete=
rorum fratrum pecuniaria ſolutione iuxta ipſius taxationis, & eſti
mationis ſeriem / refundere, illiſque perſoluere / tenebitur.[P.1.41.2] Et hoc in
tellige / ſi filius ipſe iunior tantae aetatis fuerit / ut rebus ſuis commo=
de proſpicere non poſsit. Nam aliter in tali ſumptuoſo aedificio
aequalis fieri debebit inter fratres diuiſio. [P.1.41.3] Caeterum ſi bona, ac iura
eiuſcemodi poſſeſsionaria / ius foemineum aeque ueluti maſculinum
concernunt, & patre defuncto filii / filiaeque ſuperſtites manebunt / ac
ac filiarum altera iunior aetate fuerit / tunc in tali quoque caſu non filiae /
ſed nihilominus filio / filiam ipſam iuniorem natu immediate prae=
cedenti / tanquam digniori ſexui, & perſonae / domus paterna dabitur
habitanda: ſub conditionibus tamen praedeclaratis.

[P.1.42] Quod litteralia inſtrumenta frater natu
maior: conſeruabit. Tit. xlij.


[P.1.42.pr] ET hoc idem eſt intelligendum etiam de litterarum: ac littera=
lium inſtrumentorum conſeruatione / quod ſcilicet non filiae
maiori, ſed filio ſi etiam iunior aetate foret / litterae: & litteralia in=
ſtrumenta factum bonorum, ac iurium poſſeſsionariorum ipſorum tan=
gentes, & concernentia dari debent ad conſeruandum. Quas, &
quae inter filios / ſeu fratres maior natu conſeruare ſemper ſolet.
[P.1.42.1] Et hoc uerum eſt / ſi frater ipſe maior natu / ſane mentis, & non fu=
rioſus uel amens extiterit: ac diſcipator bonorum ſuorum manifeſtus
non fuerit: uel caeteros fratres ſuos de bonis paternis: & auitis: ac
etiam ſuis exhaereditare palam non praetenderit. [P.1.42.2] Nam caſibus in
iſtis / non fratri natu maiori, ſed alteri ex fratribus ad lineam gene=
rationis paternae propinquiori / litterae: ac litteralium inſtrumenta /
dari, & aſsignari debebunt / ad retinendum: atque conſeruandum.
[P.1.42.3] Filiae uero tranſſumptum, ſeu paria litterarum: ac litteralium inſtrumen=
torum bona utrique ſexui deſeruientia / tangentium pro ſe coram iu=
dicibus regni ordinariis habere poſſunt: & illis earum fratres dare
tenentur. [P.1.42.4] SCIENdum hic praeterea quod illis erit omnium cauſarum, & li
tium / contra fratres motarum, uel mouendarum / infra diuiſionis tem=
pus / ſupportatio (communi tamen ſumptu) ad quem litterarum
ipſarum ſpectabit conſeruatio.

[P.1.43] De diuiſionibus bonorum per fratres acqui=
ſitorum: & de clauſula Donationis per eum. xliij.

[P.1.43.pr] VLterius notandum quod ſi duo, uel plures fuerint fratres
carnales / aut etiam uterini in bonis, & iuribus poſſeſsio
nariis auitis, uel paternis indiuiſi, quorum alter in curia regia, uel
aliorum dominorum laribus ſeruitio ſe mancipabit / alter autem
domeſticis curis, & laboribus domi uacabit: & ille ſeruitio deditus /
bona aliqua, ſeu iura poſſeſsionaria ab ipſa maieſtate regia, uel
aliis etiam forſitan dominis ſeruitiorum ſuorum meritis ita exigen=
tibus / pro ſe impetrabit, & nomina fratrum ſuorum domi ma=
nentium clauſula cum illa / ET PER eum / &c. in litteris, ſeu pri=
uilegiis Donationalibus inſcribi, & inſeri procurabit, tunc licet
impetrans ipſe ante tempus diuiſionis cum fratribus ſuis fiendae /
de huiuſmodi bonis per eum acquiſitis, & inuentis / liberam / prout
uoluerit / diſponendi habeat facultatem: Et hoc intellige non pro ſe
uel ſuis haeredibus / aliquo ſub colore uſurpando / aut reſeruando /
ſed a ſe prius realiter alienando. Tempore tamen diuiſionis unuſ=
quiſque fratrum portionem ſuam de illis ſibi cedentem / aeque ut impetra=
tor ipſe principalis / rehabere de iure poteſt. [P.1.43.1] Iura enim poſſeſsio=
naria in quibuſcunque litteris, ſeu priuilegiis Donationalibus con=
tenta / ſemper in tot debent diuidi partes / quot ſunt perſonae, uel
nomina hominum litteris in eiſdem ſpecifice denotata. [P.1.43.2] Niſi forte
exceptio, uel diſtinctio fuerit ibidem ſuper hoc declarata. [P.1.43.3] Clauſula
itaque ipſa / PER EVM / non eſt intelligenda ut tantum ualeat / quaſi
poſt eum / prout quidam plus ſapere uolentes, quam oportet ſapere /
intelligendum arbitrati ſunt / arguentes, & aſtruentes inde caeteros
fratres uiuente principali impetratore / portionem de huiuſmodi
bonis acquiſitis, & inuentis habere non poſſe / ſed illa poſt deceſ=
ſum ipſius impetrantis cum filiis eiuſdem / diuidenda eſſe / quod
tenendum non eſt. [P.1.43.4] Fratres etenim indiuiſi infra diuiſionis tempus,
& lucrum / & damnum aequaliter participare, ſufferreque, & tollerare
debent. [P.1.43.5] Hinc eſt quod ſi etiam nomina aliquorum fratrum carnalium, aut
uterinorum, uel etiam patruelium / diuiſionem bonorum inter ſe nondum ha=
bentium / in litteris huiuſmodi Donationalibus inſcripta non fuiſ=
ſent / tamen tempore diuiſionis portionem ſuam unuſquiſque illorum
(ut praemittitur) de iure habere poteſt, [P.1.43.6] unde per hunc terminum /
PER EVM &c. ſemper intellige medio, uel per medium eius / ſci
licet impetrantis, quaſi diceret maieſtas regia / conſideratione ſer=
uitiorum talis fidelis ſui / eidem, & medio eius, uel propter eum / etiam
alteri / poſſeſsionem ſeu uillam unam contuliſſe. ipſarum ſpectabit conſeruatio.

[P.1.44] Quid ſi fratrum quiſpiam bona per ſe inuen=
ta: pro ſe reſeruare voluerit. Tit. xliiij.

[P.1.44.pr] VBi tamen fratrum aliquis (caeteris torpori / & negligentiae
deſidiaeque deditis) continue ſeruiendo ſanguinis ſui effu=
ſione / uel aliter ſeruitiis / aut uirtutibus ſuis / bona aliqua / ſeu iura
poſſeſſionaria quaeſiuerit / & cum caeteris fratribus ſuis illa partici
pare noluerit / tunc ſi omnibus bonis / & iuribus paternis renunci=
abit / acquiſita per ſeipſum bona totaliter pro ſe / & haeredibus ſuis
perpetuo reſeruare ualebit. [P.1.44.1] VNDE SEQVITUR / quod prodicio
fraterni ſanguinis non in acquirendis bonis, & iuribus poſſeſsio=
nariis (prout nonnulli putauerunt) ſed in exhaeredandis de acqui=
ſitis paternis ſcilicet & auitis bonis conſiſtit.

[P.1.45] Quod diuiſio bonorum inter fratres carna=
les: non proceſſu litis fieri debet.

[P.1.45.pr] SCiendum eſt deinde / quod diuiſio inter fratres carnales & eti
am uterinos / nondum tamen diuiſos / non proceſſu litis /
ſed per litteras dumtaxat regiae maieſtatis Praeceptorias / ad comi=
tes, uel uice comites / & iudices nobilium illius comitatus / ubi bona,
& iura poſſeſsionaria diuidenda / ſita ſunt / & adiacent / ſonantes /
uel ſi eadem bona in pluribus comitatibus habentur / ad unum magi
ſtrorum Prothonotariorum datas, & directas / fieri ſolet, atque debet /
per quos / uel per quem uniuerſa bona / & quaelibet iura poſſeſsion=
aria paterna, & auita, ac etiam per eos communiter acquiſita / ſimul cum
uniuerſis rebus mobilibus / cujuſcumque ſpeciei ſeu maneriei exiſtant /
contradictione alicujus ex fratribus non obſtante / iuxta numerum
perſonarum diuidi & ab inuicem ſequeſtrari ſemper poſſunt. [P.1.45.1] FACTA AVTEM ſemel inter ipſos fratres (modo ante lato)
diuiſione / ſi quiſpiam forſitan fratrum / in eiuſmodi iuribus poſſeſsio=
nariis / aliqua ex cauſa legitima / rurſus diuiſionem habere uoluerit /
aut portionem ſuam minorem, uel inutiliorem caeteris eſſe / aut iuris
ordine de manibus ſuis ablatam fuiſſe allegando / tunc diuiſio / hoc
modo non niſi proceſſu iuris: unico tamen termino octauali (ſi per
iudicem ex propoſitis, & allegatis partium admittenda cenſebitur)
fieri poterit / atque debebit / ſaepenumero enim abſque rationabili, &
legitima cauſa / ſecunda diuiſio poſtulatur. [P.1.45.1] Et hic articulus etiam
de fratribus patruelibus / nondum diuiſis / eſt intelligendus.

[P.1.46] Quando noua diuiſio bonorum inter fratres
condiuiſionales admittatur: et; quando non. xlvj.

[P.1.46.pr] INter fratres uero condiuiſionales / ſi aut auorum, aut abauorum
temporibus diuiſio in aliquibus bonis, & iuribus poſ=
ſeſsionariis facta fuiſſet / & litterae quoque diuiſionales ſuper ea re
confectae extitiſſent / deinceps diuiſio non eſt admittenda / [P.1.46.1] niſi forſitan
alter fratrum potentior caeteris euadens / poſt rectam diuiſionem particulam
aliquam iuris poſſeſsionarii, uel territorii alterius ſui fratris uio=
lenter pro ſe uſurpaſſe, ſeu uendicaſſe comprobaretur: & impoten=
tior frater / uiolentiae potentioris fratris reſiſtere non uolens / aequam
diuiſionem ex nouo poſtularet. [P.1.46.2] Nam hoc caſu diuiſio ipſa de nouo
peragenda dinoſcitur / longo tamen proceſſu litis / & hoc quoque
eo modo / ſi frater ipſe diuiſionem poſtulans legitimam (ut praemiſi)
aſsignauerit rationem. [P.1.46.3] Nam ſi conſiderans alterum fratrem poſt factam
cum eo, uel progenitore ſuo diuiſionem / in terris ſibi cedentibus ui=
neas, & promontoria plantaſſe, uel aliter frutices, & uirgulta ex=
tirpaſſe: ex eoque utiliorem ſua portione / quae forte inculta manſit / ex=
iſtere, & propterea diuiſionem poſtulare compertus fuerit, etiam lon=
go litis proceſſu / hoc eſt / in quatuor terminis octaualibus / nouam
[P.1.46.4] Si autem temerarie particu=
lam aliquam iuris ſui, uel territorii / alterum per fratrum occupatam fu=
iſſe / allegauerit / tunc ſuper potentiaria huiuſmodi uſurpatione
bonorum ſuorum, uel particulae iuris ſui poſſeſsionarii / etiam inſinuati=
one mediante / fratrem ſuum iuri / in cauſamque conuenire licite poterit.
[P.1.46.5] Et hoc ſi tempus praeſcriptionis in actibus potentiariis obſeruari
conſuetum / non tranſcenderit / quae triginta & duobus annis alle=
gari, obſeruarique ſolet. [P.1.46.6] Nam ſuper haereditario iure, & proprieta=
te iuris poſſeſsionarii inter fratres / praeſcriptio nunquam eſt admitten=
da. [P.1.46.7] PRAETEREA ſi fratres aliquando per metarum inter ſe ere=
ctiones, & diſtinctiones / diuiſionem feciſſe reperti fuerint / extunc
diuiſio bonorum de caetero inter eos, & ipſorum haeredes fieri nunquam permittitur. [P.1.46.8] Huiuſmodi tamen metalis diſtinctio, & erectio / mutu=
am in ſe bonorum deuolutionem inter fratres / non excludit, neque
excluſiſſe intelligitur.

[P.1.47] Quod vniuerſa bona inter fratres diuiſa: al=
tero fratrum deficiente: in alterum deuoluuntur:
etiam matrimonio interueniente. Tit. xlvij.

[P.1.47.pr] SCiendum ulterius quod uniuerſa huiuſmodi bona, & iura
poſſeſsionaria inter fratres diuiſa / altero ipſorum haeredi=
bus carente / etiam poſt centum / ducentos / & amplius annos (ſi matri=
monia quoque poſt quartum generationis ipſorum gradum / inter eos,
uel alterum eorum celebrata fuiſſent) in caeteros fratres ſuperſtites,
& haeredibus gaudentes deuoluuntur eo facto / dummodo fratres
ipſi in humanis agentes / per rectam generationis lineam / fratrem
defunctum, & haeredibus deſtitutum / progenie de ſua uera fuiſſe, &
cum progenitore illius in bonis, & iuribus poſſeſsionariis ab ip=
ſo derelictis / progenitores eorum diuiſionem habuiſſe, uel feciſſe ua=
leant / litterali documento comprobare. [P.1.47.1] Deficientibus uero litteris / etiam humano teſtimonio ad ſexaginta annorum curricula / ſed non
amplius / proſapiam, & genealogiae ſuae ſtirpem, ramumque de iu=
re poterunt uerificare. [P.1.47.2] VNDE ſequitur / quod bona, & iura poſ=
ſeſsionaria poſt diuiſionem inter fratres factam / per aliquem fratrum
acquiſita, & inuenta / eodem fratre acquiſitore praemortuo, & haere=
dibus deſtituto / non in fratres condiuiſionales deriuantur / ſed Fi=
ſco regio applicantur. [P.1.47.3] HOC quoque neceſſario interſerendum oc=
currit / quod bona, & iura poſſeſsionaria / duobus / aut tribus per=
ſonis alienis ſanguine / nonque fratribus, uel conſanguineis / per re
giam maieſtatem qualitercunque Donata, aut aliter per eoſdem acqui=
ſita / altero eorum decedente, & haeredibus carente / rurſus ad collationem regiam deuoluuntur. [P.1.47.4] Sola enim ſanguinis propago / & fraternalis
mutua diuiſio / efficit ex ſe mutuam, & reciprocam bonorum in alterutrum
condeſcenſionem, atque deuolutionem / allegatione cuiuſuis prae=
ſcriptionis non obſtante.

[P.1.48] Vtrum bona marito: et vxori ſimul col=
lata: deficiente marito: in vxorem ipſam
deuoluantur: et econuerſo. Tit. xlviij

[P.1.48.pr] QVoniam nonnulli dominorum, & nobilium / ſolent nomina
uxorum ſuarum in litteris, ſeu priuilegiis Donationalibus
ſuper bonis / & iuribus poſſeſsionariis iuſto titulo ſeruitiis eorum
acquiſitis conficiendis / ponere / pariter & inſerere / ideo quaeritur ex
Corollario ſecundo immediate praemiſſo. Vtrum decedente ma=
rito ſine haeredibus / portio ſua in huiuſmodi iuribus poſſeſsiona=
riis, & bonis habita / in uxorem ſuam deuoluatur? Cum non frater / ſed
conſors, uel uxor duntaxat mariti fuiſſe / mulier ipſa cenſeatur / & econ=?
uerſo. An uxore abſque haeredibus defuncta / portio ſua in maritum
eius condeſcendat, atque deriuetur? DICENdum quod ſic. [P.1.48.1] Nam licet uir
mulieri / & mulier uiro non ſit neque cenſeatur eſſe frater / ſanguinis
propagatione / carnis temen unione, & copulatione plusquam frater
eſſe reputatur. Iam enim ſecundum Euangelicam doctrinam non ſunt
duo / ſed una caro: frater autem altera caro exiſtit. [P.1.48.2] Propter unionem
itaque, & copulam carnis / portio poſſeſsionaria mariti / in uxorem ſuam,
& econtra uxoris in maritum / caſu in praenarrato / rite deuoluenda
erit. [P.1.48.3] Hic tamen aduertendum eſt / quod ſi in praeallegata Donatione
uel litteris Donationalibus / clauſula utriuſque ſexus / non interſer=
tur / ſed ſimplici modo Donatio emanat / extunc iura huiuſmodi
poſſeſsionaria / foemineum (ſi etiam filias mulier ipſa habeat) non ſe=
quuntur / ſed maſculinum dumtaxat ſexum / concernere dinoſcuntur. [P.1.48.4] Vbi ta=
men in Donationis tenore / clauſula iſta adjecta / & oppoſita fue=
rit / quod uidelicet / ſi impetratorem ipſorum bonorum haeredibus maſcu=
linis carere contingat / tunc eadem bona / in filias ſuas deuoluantur.
Tunc ipſa bona, & iura poſſeſsionaria ubi / & poſtquam ad manus fi=
liarum deuenerint / propter clauſulam & rationem praenotatam / utrique
ſexui ſemper deſeruient. [P.1.48.5] Et idem eſt tenendum de bonis quoque em=
ptitiis / ſi nomen uxoris in litteris Emptionalibus, & Inſcriptiona=
libus inſertum fuerit / quod scilicet / altera partium deficiente / in alte=
ram illo modo antelato / deuoluentur.

[P.1.49] Vtrum bona nota infidelitatis condem=
nati: in fratrem adoptiuum: regio conſen=
ſu accedente: condeſcendant. Tit. xlix.

[P.1.49.pr] QVia ſuper deuolutione bonorum nunc tractatur / ideo ad/
huc quaeritur: Vtrum bona, & iura poſſeſsionaria cuiuſ=
piam ob notam infidelitatis condemnati / poſt factam capiti, & bonis
ſuis gratiam / in illum / cum quo ſuper deuolutione bonorum ſuorum
prius fraternalem adoptionem, & contractum fecerat / & huiuſmodi
contractui conſenſus regius acceſſerat / condeſcendant / an ne? DI=
CENDVM quod non. [P.1.49.1] Quoniam contractus ipſe uim fraternalis con
diuiſionalitatis in bonorum ſucceſsione tenet. Modo certum eſt / quod ta=
lis / infidelitatis nota irretiti, & obfuſcati hominis bona / nec in fili=
os ſuos prius natos, nec autem in fratres eius carnales / aut condiuiſi=
onales deriuantur. Et ideo neque in fratrem adoptiuum (ſi etiam con=
ſenſus / ut praefertur / regius ſuper ea re fuiſſet impetratus) bona
praenotata deuoluuntur. [P.1.49.2] Super condeſcenſione autem eorundem bo=
norum ante collatam gratiam regiam / nulla eſt quaeſtio / quia tunc ipſa
bona illi ceſsiſſent / cui per principem donata fuiſſent. Quamdiu eni
mm quiſpiam dominium reale bonorum ſuorum tenet / & poſsidet / interim ſem
per ea / delictis ſuis, & exceſsibus ita exigentibus / perpetuo amit=
tere poteſt / fraternali adoptione non obſtante.

[P.1.50] Quid de ſucceſſione filiarum duorum fratrum in
heredes ſeorſum prefectarum ſit ſentiendum. l.

[P.1.50.pr] ITem ulterius quaeritur / ſi duo fuerint fratres carnales, aut
condiuiſionales / quorum uterque (ſexu maſculino deſtituto)
filias ſuas / in propriis bonis, ac iuribus ſuis poſſeſsionariis / ſeor=
ſum, & diuerſo tempore / in haeredes maſculinos, uel etiam ad utrumque
ſexum per principem praefici, & creari procurauerit / neutro fratrum
huiuſmodi praefectionem ulterius impugnante / utrum deficientibus
filiabus, uel haeredibus, aut poſteritatibus unius fratris / bona, & iu
ra ipſarum poſſeſsionaria / in filias / uel poſteritates alterius fratris
ſuper extantis deuoluantur / ratione conſanguinitatis earum / uel in
regium Fiſcum condeſcendant? [P.1.50.1] Dicendum / quod regio Fiſco erunt ap=
plicanda. Quoniam ille non ſucceſsionis, uel conſanguinitatis iure,
ſed praefectionis uirtute / bona ipſa adepta fuiſſe dinoſcuntur.
[P.1.50.2] Praefectio autem uim, naturamque Donationis repreſentare dignoſcitur /
& eiuſcemodi Donatio ſeorſum, & non coniunctim facta fuiſſe
reperitur / ideo tanquam inter alienas perſonas / diuiſim, & diuerſo tem=
pore facta reputatur: & per conſequens in Fiſcum regium derian=
tur, [P.1.50.3] prout in Donationibus quoque fratrum carnalium poſt diuiſi=
onem impetrandis (ſi nomen alterius fratris diuiſi non interſeri=
tur) fieri conſueuit / quod ſcilicet deficiente fratre impetratore / bona
poſt diuiſionem obtenta / non in fratrem ſuperuiuentem / cum quo diuiſus
fuerat / condeſcendent / ſed collationi regiae maieſtatis ſubiacebunt.

[P.1.51] De diuiſione bonorum inter patres : et filios
eorum: et de paterna: ſeu patria poteſtate. lj.

[P.1.51.pr] SCiendum deinde eſt / quod quamuis inter patrem, & fili=
um / diuiſio bonorum non ſemper admittatur / ſunt tamen
multi caſus in quibus ſi etiam filius nollet / pater ſuus eum ad diuiſi=
onem peragendamn compellere poteſt / & econuerſo ſi uidelicet pater
nollet / filius nihilominus diuiſionem bonorum cum patre peragendi
habet auctoritatem. [P.1.51.1] Sed antequam iſti caſus declarentur / neceſſarium
uidetur ſcire / qualem / & quot modis habeant patres in filios ſuos
poteſtatem. VBI NOTANDVM / quod omnes filii, & filiae
parentum legitimae, & illegitimae aetatis / non emancipati / hoc eſt a
patria ſeruitute non liberati / infra tempus emancipationis, ſeu li=
berationis, quae iuxta conſuetudinem patriae noſtrae ex parte filiorum /
per ſolam bonorum / & iurium poſſeſsionariorum cum patre diuiſionem /
ex parte uero filiarum per earum deſponſationem, & nuptiarum ſolenni=
tatem, ſeu matrimonii conſumationem fieri conſueuit) in patria po
testate conſiſtunt. [P.1.51.2] Qui ergo ex te, & uxore tua naſcuntur / quamdiu
emancipati non fuerint / in tua poteſtate erunt: & non ſolum illi /
uerum etiam nepotes tui / hoc eſt filii / qui ex tuo filio non emancipa=
to / generantur / in tua pariter poteſtate manebunt. [P.1.51.3] Qui tamen ex fi=
lia tua naſcuntur / illi non in tua / ſed patris / uel aui eorum poteſtate
fient / ſiue pater nobilis, ſiue ignobilis exiſtat: quia filii non matris /
ſed patris familiam ſequuntur. Et inde etiam eſt quod ex nohili matre, &
ignobili patre generati / inter ueros nobiles non computantur.
[P.1.51.4] PA=
TERNORVM itaque poteſtatum prima eſt / quod filius quamdiu
in poteſtate patris erit / de bonis paternis mobilibus / & immobili=
bus / inuito / & non conſentiente patre / nil quicquam uendere / uel aliter
alienare / neque etiam contractum ſuper his / cum aliquo facere / aut inire
poteſt. [P.1.51.5] SECVNDA quod patres filios eorum etiam legitimae aeta=
tis / ipſorum de meritis interdum exigentibus / caſtigare, & corripere /
immo / ſi exceſſus, & flagitiorum qualitas expoſtulauerit / incarcera=
re etiam poſſunt.[P.1.51.6] ITEM quod neceſsitate rationabili ingruente /
patres onera filiorum ſuſcipere / ac ſuper ſe leuare / & ſaepe / etiam bo=
na ipſorum / nondum tamen diuiſorum / in extremae neceſsitatis ca=
ſu / uendere, &, alienare poſſunt / prout declarabitur infra. [P.1.51.7] ITEM
quod inuito patre filium ſuum apud ſe retinere poteſt nemo.[P.1.51.8] ITEM
quod pater poteſt filium ſuum obſidem pro ſe ponere, ſed non econ=
uerſo. [P.1.51.9] ITEM quod filii non poſſunt teſtari quicquam de rebus mobili=
bus paternis / niſi quantum patres eorum admiſerint, quia teſtamentum
ex libero teſtantis arbitrio debet procedere. Tales uero filii / non
in eorum / ſed aliorum / uidelicet patrum conſiſtunt poteſtate. Secus ta=
men eſt / de rebus per filios / propriis eorum ſeruitiis, uel litterariis
diſciplinis acquiſitis. Super illis namque etiam praeter uoluntatem
patris, libere teſtari poſſunt.

[P.1.52 Caſus : in quibus pater poteſt filium ad
bonorum diuiſionem compellere. Tit. lij.

[P.1.52.pr] ITem ulterius ſciendum / quod pater filium ſuum puberem,
atque legitimae aetatis / ſed non impuberem in caſibus infra=
ſcriptis ad diuiſionem haereditatum, & aliarum rerum compellere: non
tamen poteſt de illis eum exhaereditare. [P.1.52.1] PRIMO ſi filius in pa=
rentes manus uiolentas iniecerit, uel aliam grauem, & notabilem
iniuriam eis intulerit. [P.1.52.2] ITEM ſi parentes criminaliter accuſauerit
de tali cauſa / quae in perniciem principis, uel reipublicae totius
regni non uergit. [P.1.52.3] ITEM ſi uitae parentum inſidiatus fuerit / ue=
neno ſcilicet / uel alio modo in necem parentum conſpirando.
[P.1.52.4] ITEM ſi cum maleficis, uel aliis nephandae uitae hominibus con=
tra uoluntatem patris perſeuerauerit / bona paterna praue conſum=
mendo. [P.1.52.5] ITEM ſi parentem captum de manibus inimicorum, uel de car=
cere cum potuerit / non redemit, neque liberauit, uel pro eo fideju=
bere recuſauit.

[P.1.53] De caſibus: in quibus econtrario filius
cum patre diuiſionem facere poteſt liij.

[P.1.53.pr] EContrario uero / filius (etiam in poteſtate paterna conſti=
tutus) patrem ſuum in caſibus ſubnotatis ad bonorum, & rerum
diuiſionem faciendam cogendi, & inducendi habet auctoritatem / prae=
miſſa patria poteſtate non obſtante. [P.1.53.1] PRIMO quando pater dila=
pidator bonorum ſuorum extiterit, & bona ſua, ac filiorum ſuorum non ex
neceſsitate, & cauſa rationabili / ſed per fraudem potius alienauit, uel
alienare manifeſte praetendit, & de huiuſmodi uoluntate ſua filio
euidenter conſtabit. [P.1.53.2] ITEM ſi quando haereditates, & iura ſua poſ=
ſeſsionaria licet non alienauit, nec alienare intendit / tamen ea non
debite colit, aut cuſtodit / ſed deſolari permittit. [P.1.53.3] ITEM ſi pater fi=
lium / ſine iuſta cauſa / & ſine notabili culpa impie, & crudeliter cor=
ripit. [P.1.53.4] ITEM quando pater filium poſt perfectum tempus legiti=
mae aetatis / matrimonium contrahere uetat. [P.1.53.5] ITEM quando pater co=
geret filium ſuum ad peccandum. [P.1.53.6] Quamuis autem filius patrem crimi=
naliter accuſare (prout immediate praenarratum eſt) non ualeat / tamen
hoc caſu (deo enim magis quam parentibus obediendum eſt) po=
terit filius honeſtis conditionibus patrem ad diuiſionem bonorum faci=
endam non accuſando, uel criminaliter contra eum agendo / ſed
potius errori, & defectui illius compaciendo / prouocare, & indu=
cere, atque etiam compellere. [P.1.53.7] DIVISIONEM autem praedeclaratam
bonorum, & rerum propter praemiſſos caſus fiendam intellige
ſemper de bonis, & iuribus poſſeſsionariis, atque rebus mobili=
bus auitis, & non propriis ſeruiciis, uel uirtutibus patris acquiſi=
tis. [P.1.53.8] Nam ſi pater ob cauſas, & rationes praeſcriptas coegerit fi=
lium ſuum ad diuiſionem / tunc de bonis & haereditatibus, ſeu
iuribus poſſeſsionariis, atque rebus mobilibus per eum qualitercumque
conquiſitis, & inuentis / diuiſionem cum filio facere non tenetur. [P.1.53.9] Verum
ſi ceſſantibus praemiſsis cauſis diuiſio inter patrem, & filium facta /
ſubſequutaque fuerit / tunc indifferenter de omnibus bonis & rebus
inter eos diuiſio fieri debebit. [P.1.53.10] Quoniam pater filio, & econtra filius
patri / quicquid rerum, & bonorum poterit acquirere / iure naturali tenetur.

[P.1.54] Adhuc de vno caſu diuiſionis: & de bonis
filium iure materno concernentibus. liiij.

[P.1.54.pr] SCiendum etiam eſt / quod poſtquam filius / annuente patre / legiti/
mam duxerit uxorem / (non obſtantibus praenarratis caſibus)
poterit patrem ſuum ſemper (rite tamen & legitime) ad diuiſionem in
omnem euentum cogere / ubi aequaliter de utriuſque / patris uidelicet, &
filii / bonis / ac rebus diuiſio peragenda erit. [P.1.54.1] Verumtamen ſi filius ha=
buerit patrimonia, ac iura poſſeſsionaria ſeparata / quae ſibi iure
materno prouenerunt, ſiue uiuente, ſiue decedente matre / eiuſmo=
di bona cum patre diuidere non tenetur. [P.1.54.2] Quia in ea parte matris
ſolum & non patris familiam bona illa ſequuntur / prout manifeſte
ratio quoque sola dictat.

[P.1.55] De filijs furioſis: & mente captis quod ſemper
in patria poteſtate conſiſtunt. Tit. lv.

[P.1.55.pr] NEc hoc praetermittendum eſt / quod filii furioſi, amentes, ac
mente capti / quia nunquam ad annos diſcretionis, & perfectae
aetatis perueniſſe exiſtimantur / ideo nunquam de patria poteſtate libe=
rantur. [P.1.55.1] Vnde parentes eorum poſſunt ipſos ad omnia iuſta, & hone=
ſta obligare: Bona etiam illoum in caſu manifeſtae neceſsitatis aliena=
re. Attamen ipſi quoque tenentur / de uictu, & amictu condecenter il=
lis providere. [P.1.55.2] Idem eſt intelligendum (patre defuncto) etiam de fra=
tribus ipſorum furioſorum / quod ſcilicet frater eorum ſane mentis inter
alios aetate grandior / curam eorundem furioſorum, & amentium
tanquam pater ſupportabit.

[P.1.56] Quot modis ceſſet: & tollitur pater=
na poteſtas. Tit. lvj.

[P.1.56.pr] QVamuis autem filii de poteſtate paterna per diuiſionem bo=
norum (prout praenotatum eſt) eliberari, & emancipari ſo=
leant / tamen ſunt aliqui caſus / in quibus etiam aliter ceſsat / & tollitur
patria poteſtas. [P.1.56.1] PRIMO per mortem patris ſine teſtamento de=
cedentis / ſi uidelicet tutores teſtamentarios filio illegitimae aetatis
non ſubſtituit: & hoc ſi pater ipſe / iam ſui iuris fuerat / & in po=
teſtate patris ſui non erat. Nam hoc modo filius in poteſtatem aui
ſui reincidere debebit. [P.1.56.2] ITEM auffertur patria poteſtas ſi pater ob
aliquod crimen infidelitatis, uel alios enormes exceſſus / haeredita=
te bonorum, & iurium ſuorum poſſeſsionariorum / priuabitur, ac ad ca=
pitalem quoque ſententiam / per hoc condemnabitur. Nam ſicuti a
mutua, & reciproca bonorum ſucceſsione per huiuſmodi notam,
ſeu criminis poenam / tam de filiis / quam fratribus decidiſſe / ita etiam
patria poteſtas ſublata, & extincta eſſe comprobabitur, atque ueri=
ficabitur. [P.1.56.3] ITEM ceſſat paterna poteſtas / ſi pater in manus hoſti=
les, & captiuitatem inciderit. Nam qui captus eſt / alium in poteſtate
ſua habere non poteſt. Quia tunc ſui iuris non eſt: & hoc quamdiu
in captiuitate manebit. Nam poſt eius eliberationem, atque reuerſio=
nem / paterna poteſtas inſtaurabitur: & reuiuiſcet. [P.1.56.4] HINC EST
quod etiam praeſcriptio contra ipſum interea non procedit, neque ipſe
contra quempiam praeſcribere poteſt / ſed infra reuerſionem ſuam omnia
in ſtatu eodem priori permanebunt: & poſt reditum ſuum, in cunctis
cauſis, & earum articulis, atque proceſsibus / statum priorem ſorcietur.

[P.1.57] Quod quilibet dominorum: et nobilium ſuper
bonis ſuis proprijs: liberam: diſponendi ha=
bet facultatem. Tit. lvij.

, [P.1.57.pr] SCiendum eſt autem quod quilibet dominus, baro, magnas,
ac nobilis, & poſſeſsionatus homo filios, & filias habens
ſine omni conſenſu / immo & contra uoluntatem eorundem de / & ſuper
rebus, ac bonis & iuribus ſuis poſſeſsionariis / per eum propriis
ſeruitiis ſuis acquiſitis / & adeptis / ſiue propriis pecuniis / quae etiam
ſeruitiis acquiri conſueuerunt / comparatis / & emptis / uita ſua comite /
liberam prout uoluerit diſponendi & ea etiam alienandi / plenariam ha=
bet poteſtatis facultatem / filiorum, uel filiarum / Contradictione, Inhibitione,
uel alia quauis repugnatione non obſtante. [P.1.57.1] Et ſi quam pater ipſe di=
uiſionem in eiſdem rebus, ac bonis, iuribuſque ſuis poſſeſsionariis / in
humanis agens inter filios, filiaſque fecerit / ne eo / e medio ſublato
diſſenſiones / odia / contentioneſque / & differentiarum materiae inter eoſ=
dem / praeuia ratione ſuboriantur, etiam poſt obitum patris filii, & filiae /
diuiſionem ipſam ratam habere, & in eadem perpetuo permanere te=
nebuntur. [P.1.57.2] Et hoc idem eſt etiam de bonis, & iuribus poſſeſsionariis ui=
gore alicuius contractus, ſeu fraternalis adoptionis, uel etiam praefe=
ctionis, in aliquem uirum, aut aliquam foeminam redactis / & deriuatis te=
nendum. Quia ſolus, uel ſola eiuſmodi bona conſequutus, aut ad=
epta eſſe intelligitur, atque comprobatur.

[P.1.58] Quod pater bona auita in praeiudicium
filiorum: alienare non poteſt. Tit. lviij.

[P.1.58.pr] Verum tamen ſuper bonis, ac iuribus poſſeſsionariis aui=
tis / pater in praeiudicium filiorum, uel etiam filiarum / ſi ea ius quo=
que foemineum ſequuntur: & ſimiliter frater in praeiudicium fratris ſuper
bonis, ac iuribus poſſeſsionariis paternis, uel auitis, ſine conſenſu
filiorum, ac filiarum, uel fratrum / quantum ad alienationem, uel uenditionem
eorundem bonorum ſimpliciter / nullam penitus Faſsionem facere poteſt.
Quae ſi etiam fieret / nullius cenſetur eſſe uigoris, neque firmitatis. [P.1.58.1] SO=
LENT NAMque nonnulli bona, & iura poſſeſsionaria paterna,
& auita ſaepe neceſsitate cogente: interdum uero nulla rationabili
cauſa adurgente / ſed gula dumtaxat, & crapula / commeſſationeque
monente: interdum autem damnabili inuidia contra fratrem concepta inſti=
gante / pariter / & diabolo cooperante: aliquando uero bene & recte:
ſaepius tamen malicioſe / quibus poſſunt / impignorare, aut perpe=
tuo uendere, inſcribere, & diuerſis titulis: exquiſitiſque coloribus
obligare: & ut facta ſuper eo Faſsio maioris firmitatis exiſtat / &
inualidari nequeat / onera filiorum, filiarumque, & fratrum ſuper ſe, &
haereditates ſuas in ſerie Faſsionis aſſumere, atque leuare.

[P.1.59] Quid ſit onus aſſummere: & quot modis
onera filiorum: & fratrum aſſummantur. lix.

[P.1.59.pr] ONera autem aſſumere / eſt fideiuſsionem quandam ſuper ob=
ſeruatione paternae, uel fraternae Faſsionis emptori bo=
norum aliquorum facere. VNDE SCIENDVM: quod onera fili=
orum, uel fratrum tribus modis aſſummuntur. PRIMO modo /
ſimpliciter. SECVNDO uero rationabiliter. TERTIO autem / &
ultimo neceſsitate. [P.1.59.1] PRIMO inquam ſimpliciter / quando ſcilicet nul=
la euidenti neceſsitate, nulla etiam rationabili de cauſa (prout im=
mediate praemiſi) ſed aut malicioſe, aut guloſe, aut etiam iniurioſe /
onera ipſa aſſummuntur. Et ſic nihil tenet in iudicio: ſed de plano,
ſimpliciterque, & aſſumptio huiuſmodi reuocatur, & Faſsio quoque
inualidatur. [P.1.59.2] SECVNDO modo rationabiliter / manifeſta uideli=
cet & rationabili cauſa occurrente / puta poſſeſsionem prae manibus
alienis in pignore habitam / ad ſe redimendo: uel dotem, & res Per=
affernales, atque ius Quartalitium ſoluendo / ut ſcilicet una portio,
aut particula uenderetur, & reſiduitas omnium bonorum ab onere ne=
ceſſario eriperetur. [P.1.59.3] Item piſcinas, molendina, domoſque, & curias
ex neceſsitate conſtruendo, uel portionem aliam: & forſitan meliorem
praecio poſſeſsionis, aut portionis uenditae emendo: aut concam=
bium poſſeſsionarium faciendo. [P.1.59.4] Quae quia filio, uel fratri in lucrum
haereditatis ſuccedunt / ideo ſimpliciter onera praeaſſumpta in tali
caſu reuocari, & retractari non poſſunt. Sed ſi filius, in ſerie Faſsi=
onis & in aſſumptione oneris ſpecifice nominatus ea reuocare uo=
luerit / extunc uiuente patre / cum Homagio: & eſtimatione comu=
ni uniuerſorum iurium poſſeſsionariorum patris / ubilibet adiacentium.
Mortuo uero patre ſolummodo cum communi eſtimatione ipſorum
iurium paternorum retractandi, & anichilandi habet poteſtatis faculta=
tem. Et idem eſt etiam de fratrum Faſsione ſenciendum, atque tenendum.
[P.1.59.5] HIC tamen aduertendum eſt / quod ſi aſſumptio oneris generali=
ter facta fuerit: & nomina filiorum, uel fratrum in Faſsionis ſerie no=
minatim expreſſa: denotataque non extiterint / tunc eiuſcemodi one=
ris aſſumptio nil tenebit: ſed ſimpliciter inualidari ualebit. [P.1.59.6] TER=
TIA uero / & ultimo modo extrema neceſsitate urgente / dum ui=
delicet quis / ſententia capitali iuris ordine aduerſus alium conuin=
cetur: & condemnabitur fuerit: & forſitan in perſona quoquo propria / ui=
gore ipſius latae ſententiae detenebitur: ac ad manus iudiciarias ad
infligendam ſibi poenam / a iure ſtatutam aſsignabitur / uel licet non de=
tineatur / gratiam tamen regiam non conſequetur: aut ſi gratia ſibi dabi=
tur / cum conditione tamen concordandi cum aduerſa parte / & non
aliter praeſtabitur. Nam & alioquin regia maieſtas gratiam / non ſecus
niſi ut concordet facere poteſt. Vel in Thurcorum: Saracenorum, aut
Thartarorum, ſeu aliorum quorumcunque hoſtium, & inimicorum: captiuita=
te detinebitur / & inde non ſecus niſi pactione quapiam / eliberabitur.
Et hoc ultimo modo praemiſsi oneris aſſumptio nunquam reuocabi=
tur. [P.1.59.7] Nulla etiam uia / Faſsio ſuper ea re facta per filium, uel fratrem,
retractabitur. Immo ſi pater portionem filii (quia propria portio ad
caput ſuum redimendum non ſufficeret) in caſibus praemiſsis ante
diuiſionem cum filio factam / alienabit / filius ſufferre, tollerareque de=
bebit. [P.1.59.8] Nec eiuſcemodi Faſsioni ſi etiam / unica & ſingularis eſſet per=
ſona fatens. Nec regius / nec fratrum condiuiſionalium conſenſus /
eſt neceſſarius, ſed ſemper de ſe rata manebit, atque firma. [P.1.59.9] CO=
ROLLARIVM itaque ex praemiſsis infertur / quod poſſeſsiona=
ria uenditio triplex eſt / ſcilicet Simplex: Rationabilis,:& Neceſſa=
ria / SIMPLEX uenditio nihil valet. RATIONAbilis uero ali=
quando ualet, & aliquando retractur. NECEſſaria autem ſemper
ualet: & ſemper tenet, & nunquam inualidatur / prout ex immediata
praedeclaratione aſſumptionis, & reuocationis onerum filiorum,
ac fratrum clare liquet.

[P.1.60] De legitima admonitione in poſſeſſiona=
ria venditione neceſſario premittenda. lx.

[P.1.60.pr] NOtandum ulterius / quod quia in Faſsionibus tam impig=
noratitio, quam etiam perpetuitatis iure, & titulo maxime
in praeiudicium fratrum / per pleroſque faciendis damnabilis quadam
abuſio ſuccreuit / quod ſcilicet quinquaginta florenos interdum a
feneratore quis accepit / & centum aut ducentos florenos coram ca=
pitulo, uel conuentu, aut iudicibus ordinariis regni / ſe accepiſſe
ſtudioſe, & quidem malicioſe / fatetur. Capitulum autem, & conuentus,
uel iudices regni ordinarii iuxta Faſsionis factae ſeriem, & modum
litteras Faſsionales, & Obligatorias dare tenentur. Sicque nonnulli
propediem tanta pecuniarum ſumma / bona ſua obruunt / & inuol=
uunt / , ut uix medietatem ſummae eadem bona ualere dinoſcantur. Vnde
ſaepe euenit / ut huiuſmodi bona ab ipſa ſua progenie / perpetuo
alienentur. [P.1.60.1] Et ideo quaelibet poſſeſsionaria uenditio / immo & im=
pignoratio / legitimam ſemper requirit filiorum, aut filiarum, uel fratrum /
ad quos ſucceſsio / & deuolutio huiuſmodi iurium poſſeſsiona=
riorum uenditioni, aut impignorationi expoſitorum / ſpectare dinoſcitur
(ut illam / uel illa ad ſe recipiant) amonitionem / qui ſe legitime amo=
niti / & requiſiti poſſeſsionem ſeu iura huiuſmodi poſſeſsionaria /
iuxta condignam, & communem eorum eſtimationem, ac ualorem pro ſe
habere, & ad ſe recipere uoluerint / ante omnes alios emptores,
aut foeneratores / liberam, plenariamque habent pro ſe recipiendi, &
emendi facultatem. [P.1.60.2] SI VERO uenditor, aut impignorator ipſe
admonitionem praemiſſam facere recuſabit, & iura ſua poſſeſſiona=
ria praeter ſcitum, uel conſenſum dictorum filiorum, aut filiarum, uel fra=
trum cuipiam alienabit, uel impignorabit, & ipſorum filiorum, aut fi=
liarum, uel fratrum aliquis, aut aliqua / emptorem huiuſmodi bo=
norum, ſeu iurium poſſeſsionariorum contra ſe in curiam regiam prop=
terea euocabit / tunc in uno dumtaxat termino iuridico / ſcilicet Octa=
uali / cauſa ipſa finiri debebit: & actor ipſe bona, ſeu iura poſſeſ=
sionaria praenotata / ſola ipſa communi eſtimatione eorundem / pro
ſe recuperabit / non obſtante pecuniarum ſumma / quantumuis
magna in litteris feneratoris, ſeu emptoris ſuper ea re Faſsiona=
libus / ſpecificata. [P.1.60.3] Dempto tamen, & excepto caſu / quo quis in
capitali ſententia conuictus detineretur, & manibus iudiciariis ad
luendam poenam traderetur. Nam hoc modo (quia praeter trium dierum
spacium indutias ad concordandum cum aduersa parte non habet)
admonitionem (modo antelato) facere non tenetur / sed quibus, &
in quanta ſumma poterit / liberam uendendi bonorum ſuorum
auctoritatem ibidem ſemper habet. [P.1.60.4] Et hoc idem eſt intelligen=
dum etiam de eo / qui apud hoſtes externos in captiuitate tene=
tur, quod ſcilicet is quoque bona ſua ſine admonitione pro
capitis ſui redemptione / uendere, perpetuoque alienare poteſt.
[P.1.60.5] VBI AUTEM admonitio praedeclarata uenditionem perennalem
bonorum, & iurium poſſeſsionariorum legitime praeceſſerit, & nemo fi=
liorum, aut filiarum, uel fratrum / bona ipſa, & iura poſſeſsionaria uen=
ditioni expoſita pro ſe habere, ſeu emere uoluerit, uel forſitan
inopia praepediente comparare non poterit / tunc iidem filii, ac filiae,
& fratres ipſi non aliter poſtea niſi pecuniae ſumma in litteris Faſ=
sionalibus ſpecificata plenarie depoſita, & perſoluta / uel etiam per=
ennali eſtimatione mediante, & longo litis proceſſu, bona illa pro
ſe uendicare ualebut. [P.1.60.6] Nam & uenditores bonorum ſuorum in caſibus,
articuliſque rationabilibus, & admittendis / non ſunt adeo coercen=
di, & aſtringendi / ut iuſtis eorum iuribus, & rebus uti aut frui debite
nequeant. [P.1.60.7] Attamen ſi quis filiorum, aut filiarum, uel fratrum / bona ipſa
ad ſe recipere uelle / tempore ipſius admonitionis reſponderit, &
allegauerit / tunc ad deponendam ſummam ipſam condignam, & con=
cordandum cum uenditore / terminus breuis, & competens coram iu=
dice / cuius auctoritate, & litteris admonitio ipſa fit / & exequitur
ad comparendum ſibi praefigi debebit. Termino autem ipſo adueniente /
ſi ſummam illam iuxta iudicis ipſius deliberationem / & bonorum ipſorum
communem eſtimationem / deponere recuſabit / uenditor ille liberam bo=
norum ſuorum alienandi facultalum habebit. [P.1.60.8] DE IMPIGNOraticiis
autem bonis, & iuribus poſſeſsionariis ſecus eſt ſenciendum. Nam iu=
ra aliqua poſſeſsionaria / ſupra ualorem dictae communis eſtimationis
eorundem ſiue praecedat admonitio legitima / ſiue non / in praeiudicium
ipſorum filiorum, aut filiarum, uel fratrum: aut etiam iuris regii / impigno=
rari nemini poſſunt. Verumtamen haec eſtimatio, & eius ſeries / non
ſolum domos / ac curias nobilitares / ſeſsioneſque Iobagionales po=
puloſas, ac deſertas, uel Praediales / in faciebus oppidorum, uillarum, aut
poſſeſsionum adiacentes / ſed etiam terras: ſiluas, ac prata / piſcinas, &
molendina (prout in Quartaliciorum ſolutione) per omnia inclu=
dit / & inquantum huiuſmodi eſtimatio iuxta limitationem iudicis ſe
extendit / in tantum etiam depoſitio, atque reſtitutio pecuniarum pro iu=
ribus impignoraticiis per filios, aut filias, uel fratres / ſed & eos /
qui forſitan cum iuriſditione regia (in caſu quo impignoratio per
unicam, & ſingularem perſonam, defectuique ſeminis proximam facta
fuerit) procedere uidebuntur / fieri debebit [P.1.60.9] Filias autem, & mulieres
in caſibus praemiſsis illas intellige admouendas eſſe / quas iura
ipſa poſſeſsionaria uendenda, uel impignoranda / cum ſexu ma=
ſculino / aequali iure concernunt. Nam aliter filiae, uel mulieres ip=
ſae / pro extraneis in hac parte reputantur. Et non ſecus quam uicini, aut
commetanei agere permittuntur. Hoc excepto / quod ſi uoluerint ante
omnes uicinos, & commetaneos ſeſe ad emptionem, ac receptionem
bonorum illorum ingerere, & illa pro ſe habere poſsunt. [P.1.60.10] Vicini uero,
& commetanei, per admonitionem praedeclaratam / & pro ipſorum parte fa=
ctam iura poſſeſsionaria uenditioni expoſita / pro ſe quidem ante
omnes alios emptores extraneos, & remotiores uendicare poſ=
ſunt. Non tamen eſtimatione communi prout fratres, uel ſorores /
ſed capitalis ſemper pecuniae summae in litteris Faſsionalibus ex=
preſſae depoſitione, & plenaria ſolutione, uel etiam ipſorum iurium
poſſeſsionariorum / perennali cum eſtimatione. Vnico tamen termi=
no Octauali / ſi admonitio ex parte uendentium non praeceſſerit, &
ipſi nihilominus uicini, & commetanei pro parte ipſorum admoniti=
onem ſuper ea re ſolitam peregerint. Qui pro iuribus poſſeſsio=
nariis impignoraticiis parimodo capitalem ſummam / pro qua huiuſ=
modi impignoratio facta fuerit / perſoluere tenentur. Nec de eſti=
matione aliquali ſe in hac parte ingerere, uel immittere poſſunt.
Cum de proprietate, & haereditate talium iurium poſſeſsionariorum /
nil ad eos pertinere dignoſcatur.

[P.1.61] Quomodo portio fratris per alterum fratrem
vendita: vel impignorata recupera=
ri debeat. Titulus. lxj.

[P.1.61.pr] NOtandum ulterius quod plerumque ſolent / fratres natu ma=
iores, & interdum etiam minores / qui abſentibus fratribus na
tu maioribus bona, & iura poſſeſsionaria eorum paterna, & auita /
nondum diuiſa domi manendo poſsident / oneribus caeterorum fratrum
ſuorum carnalium, uel uterinorum in ſe ſumptis / eadem iura poſſeſsiona
ria / impignorare, aut perpetuo uendere. Per hocque emptores non
ſolum portionem illius uendentis, uel impignorantis / uerum etiam
caeterorum fratrum eiuſdem, quorum utputa illa grauamina / in ſe accepit /
portiones poſſeſsionarias conſueuerunt pro ſe uendicare. [P.1.61.1] Vnde
ſciendum eſt / quod ſi aliquando talis uenditio, aut poſſeſsiona=
ria alienatio simplici modo per quempiam committeretur / tunc por=
tiones caeterorum fratrum / ſine omni prorſus ſolutione / actori, uel
actoribus in primis octauis reddi, & reſtitui debent. Portio autem
fratris uenditoris eſtimabitur / & ualor dumtaxat communis eſtima=
tionis ipſius portionis / emptori recompenſabitur. Sic etiam illa portio
fratris uenditoris / actori poſsidenda dabitur / oneris uel grauaminis
preaſſumpti reuocatione / ſeu depoſitione prorſus ſine omni. Pro
reſiduitate autem / & ſuperfluitate pecuniarum ſummae / in litteris Faſsi=
onalibus denotatae / reliqua bona, & iura poſſeſsionaria fratris ip=
ſius uendentis / quae ad recompenſam eiuſdem ſummae ſe extendere, ſuf=
ficereque uidebuntur / mox, & ulteriori proceſſu iuridico non expe=
ctato / per iudicem eſtimari / & manibus emptoris, ſub conditionibus in
litteris eiuſcemodi Faſsionalibus declaratis / dari debent poſsidenda.
[P.1.61.2] Si autem alia bona praeter uendita / non habuerit, & rebus quoque mo=
bilibus ad portionem ſuam cedentibus adeo deſtitutus fuerit / ut ſum=
ma praenotata / ex illis inſtaurari, & recuperari non poſsit / tunc em=
ptor ipſe / damnum huiuſmodi ſuperfluitatis / neceſſario tollerare
cogitur / & hoc in caſu (ut praefertur) simplici ſuperius declarato. [P.1.61.3] Nam
in caſu rationabili etiam oneris retractatio (modo antelato) ſubſe=
qui / & de illa ſuperfluitas praenarrata pecuniae (inquantum poterit)
emptori refundi debebit. [P.1.61.4] Et hoc idem eſt intelligendum etiam de patre /
qui iura ſua, & filiorum ſuorum auita in praeiudicium, & ſine conſenſu
ipſorum filiorum ſuorum / perperam, & irrationabiliter alienabit, uel uen=
ditioni, aut impignorationi exponere curabit / quod ſcilicet Faſsio
ſua in caſu ſimplici praeallegato / ſimpliciter inualidari, & portio
filiorum ſine omni prorſus ſolutione: portio uero patris communi eſti=
matione mediante / eiſdem filiis reddi, & inſtaurari debebit.

[P.1.62] De quibuſdam Faſſionibus non re=
tractandis. Tit. lxij.

[P.1.62.pr] HIc tamen attendendum / & cordi imprimendum eſt / quod ſi fra=
ter Faſsionem alterius fratris retractare, & reuocare uolens /
bonis, aut iuribus poſſeſsionariis per hanc uenditionem, aut commu=
tatis, aut acquiſitis ſcienter, & ſine iuridica reclamatione / uſus fue=
rit / & fructum illorum realiter perceperit / tunc Faſsionem huiuſmodi
nunquam reuocare ualebit. Per uſum enim realem Faſsioni illi conſen=
ſiſſe uidetur. [P.1.62.1] Et idem eſt de Faſsione quoque paterna per filium re=
tractanda dicendum. [P.1.62.2] Sic pariformiter ſentiendum eſt de Faſsionibus
illis / quae inter fratres generationales, aut condiuiſionales, uel etiam
quoſcunque alienos, & extraneos / praetextu iurium poſſeſsionariorum
litigioſorum / per modum compoſitionis, & concordiae fiunt, atque cele=
brantur. [P.1.62.3] Et in huiuſmodi compoſitione / certa portio uel particula
iurium ipſorum poſſeſsionariorum uni partium per alteram partem bona
illa litigioſa tenentem, & poſsidentem, uel aliter efficacia forſitan iu=
ra ad ea habentem / datur, aut remittitur, reliqua uero particula, ſeu
portio / cauſa pacis / & unionis / apud ſe remanebit, & relinquetur /
perpetuo poſsidenda. Quae quidem Faſsiones (quia finis / & exi=
tus litium dubius adhuc / & incertus erat) ſemper obſeruantur / &
nunquam retractantur. [P.1.62.4] Nam & alioquin Faſsiones praedeclaratae / quae
inualidari, & retractari poſſunt / non de recipiendis ad ſe, uel obti=
nendis pro ſe / ſed de alienandis dumtaxat a ſe bonis, & iuribus
poſſeſsionariis intelliguntur.

[P.1.63] De Faſſionibus: que Statutione legitima
indigent: & que non. Tit. lxiij.

[P.1.63.pr] ITem Faſsio perennalis inter fratres generationales, & con=
diuiſionales aut in praemiſsis, aut etiam aliis caſibus / praetex=
tu talium iurium poſſeſsionariorum. Quae etiam alioquin in alterutrum
eſſent deuoluenda / coram quouis iudice ordinario, uel alio loco te=
ſtimoniali, & autentico facta. Nec regio conſenſu, nec etiam iuridi=
ca Statutione indiget. [P.1.63.1] Aliae uero omnes Faſsiones perennales ſu=
per quibuſlibet bonis, ac iuribus poſſeſsionariis / inter alienos, ac
extraneos / quacunque modo factae. Immo etiam pignoris titulo ultra
ſummam quinquaginta florenorum / celebratae: & emanatae / infra inte=
gram unius anni reuolutionem Statutione legitima firmari ſolent,
atque debent. [P.1.63.2] Et hoc ſi ille / cui Faſsio facta fuerit / extra dominium
ipſorum bonorum extiterit. Nam ſi in dominio eorundem reali etiam
antea fuerit, aut medio eius / qui Faſsionem fecit / dominium huiuſmodi
reale, & poſſeſsorium / de facto conſequi poterit / tunc (etiam tranſacta
ipſa annuali reuolutione) Statutio praenotata ſemper exequi ua=
lebit. [P.1.63.3] HOC quoque praeuiſo, quod ſi forſitan Faſsionum aliqua re=
gio conſenſu egeat, & conſenſus talis uſque ad annualem ipſam
reuolutionem / impetrari nequeat / tunc Faſsio huiuſmodi non pri=
us niſi poſt impetrationem ipſius conſenſus regii dicti unius anni
integram (ut praemittitur) usque ad reuolutionem / uigore eiuſdem
conſenſus Statutione legitima (ſiue ſequatur contradictio ſiue non)
roborari debet. [P.1.63.4] Et hoc intellige de Faſsione non cum futura con=
ditione, ſed de praeſenti facta. Nam ſuper aliquo contractu / ſeu
fraternali adoptione / bonorumque in alterutrum deuolutione / ſi Faſ=
ſio per quempiam / alteri, uel forſitan per duas partes ſibipſis mu=
tuo / & in alterutrum celebraretur / ita uidelicet ut ſi quam partium hae=
redibus deficere contingeret / tunc bona, & iura poſſeſsionaria ei=
uſdem / in partem ſuperuiuentem deuoluerentur: & regia maieſtas
huiuſmodi Faſsioni ſeu contractui, & fraternali adoptioni / ſuum
regium conſenſum largiretur. Quia Faſsio ipſa, & ex conſequenti
conſenſus ipſe regius / conditionalis eſt / & non niſi altera partium
deficiente / locum habebit. Ideo utri[u]ſque partibus ſuperuiuentibus /
uel forte illa perſona / quae alteri Faſsionem cum conditione praeno=
tata fecit / in humanis adhuc agente / Statutionem aliquam ſubſequi non
eſt neceſſe. [P.1.63.5] Niſi forſitan in bonis illis, & iuribus poſſeſsionariis /
ius regium fuiſſet, uel eſſet impetratum. Iſto namque caſu Statutio
ipſa ſuper iure regio / quod in multorum ſaepe bonis occultatum ia=
cet ut legitime ſubſequatur neceſſe eſt. [P.1.63.6] IDEM ſuper praeallegato
conſenſu regio dicendum eſt / ut altera partium deficiente infra an=
ni unius reuolutionem integram conſenſus ipſe / qui uim Donati=
onis tunc habebit / & ex conſequenti / Faſsio / in eodem conſenſu
ſcripta / legitimam ſortiri debebit Statutionem.

[P.1.64] Quid ſit conſenſus regius diffinitiue.
Titulus. lxiiij.

[P.1.64.pr] COnſenſus autem regius / eſt / iuriſditionis ſacrae coronae reg=
ni ſuper iuribus poſſeſsionariis in eam ſucceſſorio mo=
do / iureque deuoluendis / per principem, ſeu regiam maieſtatem ſpon=
tanea ceſsio. [P.1.64.1] Quae quidem iuriſditio ſacrae coronae regni quantum
ad deuolutionem, & ſucceſsionem bonorum, ac iurium poſſeſsionariorum /
iſto / quo nunc utimur modo / a tempore regiminis, ſeu imperii ex=
cellentiſsimi principis quondam domini Lodouici regis / ab anno
ſcilicet dominicae incarnationis, trecenteſimo quinquageſimo pri=
mo ſupra milleſimum originem ſummens / cunctorum regum / ſucceſ=
ſorum ſcilicet ſuorum temporibus uſque modo inuiolabiliter, & in=
concuſſe ſeruata, atque ratificata / ſuper uniuerſorum dominorum, baro=
num, & magnatum, ac nobilium / procerumque regni / bonis / & iuribus
poſseſsionariis (qui utpote in ſemine / & haeredibus deficiunt, uel
in unicam, & ſingularem perſonam deueniunt. Sicque defectui ſeminis
approximabunt) legitimae ſucceſsionis uirtutem ſemper habet.
[P.1.64.2] ANTE enim eius principis tempora / quilibet baro / magnas / no=
biliſque, & poſſeſsionatus homo / ſuper iuribus ſuis poſſeſsiona=
riis (ſi etiam haeredibus defeciſſet) prout uoluit / ſine omni conſenſu
regio / liberam diſponendi habuit facultatem. [P.1.64.3] Et in eo ſolummodo caſu /
ſi haeredibus, & omnibus propinquis deſtitutus, ac inteſtatus quiſquam
illorum deceſsiſſet / iuriſditio praenotata / locum habuiſſe dinoſcitur.

[P.1.65] Quales Faſſiones conſenſu regio indige=
ant: & quales non. Tit. lxv.

[P.1.65.pr] VNde ſciendum / quod nunc / omnis Faſsio dominorum, ac no=
bilium, & aliorum poſſeſsionatorum hominum / per ſingularem, &
unicam perſonam / ac defectui prolium, uel ſeminis approximantem / qui=
buſcunque perſonis / & ex quibuſuis caſibus, ac rationibus, conditio=
nibuſque / & articulis ſuper quibuſcunque bonis / &iuribus poſſeſsiona
riis perpetuo facta / conſenſu regio (propter iuriſditionem ſucceſsionis
praenotatae) ſemper indiget / eſtque neceſſaria. [P.1.65.1] Nam ſine ipſo conſenſu non
ſolum ſuper bonis perennali iure obligatis, uerum etiam pignoris titulo (ul=
tra communem eſtimationem ipſorum bonorum) inſcriptis Faſsio praenarrata
qualitercunque (ut praemittitur) facta / atque celebrata, uiribus deſtituta manebit
[P.1.65.2] VNDE SEQVITUR / quod Faſsio inter plures, & per plures
perſonas fraternas, uel alienas / mutuo, aut ſeorſum quibuſpiam
facta / regio conſenſu non indiget. [P.1.65.3] Ius enim ſucceſsionis propter
alias perſonas ex utraque parte haereditario modo, & iure ſucceſ=
ſuras locum in principe, ſeu iuriſditione regia / nondum habet. [P.1.65.4] Et
hoc eſt uerum / ſi perſonae ab una parte ſtantes, ſeu Faſsionem faci=
entes / uim ſucceſsionis inuicem, & in alterutrum habent. De perſo=
nis quoque ab altera parte / ſtantibus / idem eſt ſentiendum / atque tenen=
dum. Nam aliter regius ipſe conſenſus impetrandus ſemper, &
neceſſarius erit. [P.1.65.5] Pluralitas enim perſonarum / non excludit iuriſdici=
onem regiam / ubi nulla dinoſcitur eſſe fraternitatis, neque conſan=
guineitatis connexio / uel alterius ſucceſsionis in bonis mutua / re=
ciprocaque uiciſsitudo.

[P.1.66] Quid ſit contractus diffinitiue: & quando
indigeat legitima Statutione. Tit. lxvj.

[P.1.66.pr] NOtandum igitur eſt / quod quilibet contractus inter quoſ=
cunque poſſeſsionatos homines, aut alias perſonas ſuper
deuolutione quorumcunque bonorum in alterutrum / altero deficiente
fienda formatus / tam ſcilicet conſenſu regio ſtabilitus, quametiam plu=
ralitate perſonarum fatentium modo praeallegato roboratus / Statuti=
one legitima poſt defectum ſeminis partis cuiuſpiam / infra annualem
(ut praemiſit) reuolutionem ratificari debe. [P.1.66.1] Interim autem pars ſuper
uiuens uigore iuris ſucceſſorii ex huiuſmodi contractu / uel fra=
ternali adoptione ſibi attributi / dominium bonorum partis deficientis /
tanquam ſcilicet fratris ſui condiuiſionalis / ſimpliciter pro ſe uendi=
candi, manibuſque ſuis (dummodo legitimum aliquod non obſiſtat im=
pedimentum) applicandi habet auctoritatem. [P.1.66.2] CONTRACTVS
autem, ſeu fraternalis adoptio / eſt alienae cuiuſuis perſonae / per quem=
piam (haeredibus legitimis deficientibus) in bonorum ſuorum ſucceſ=
ſione permiſsiua ſubſtitutio. [P.1.66.3] Dictum eſt autem notanter haeredibus de=
ficientibus. Nam ueris, & legitimis haeredibus, ac ſucceſſoribus
ſuperextantibus, & ſuperſtitibus / fraternalis adoptio locum non
habet. Verum illis deficientibus / adoptatus ipſe frater, uel filius /
ſucceſsionis huiuſmodi uirtutem, & facultatem / in bonorum ipſorum de=
uolutione, ſorciendus erit. [P.1.66.4] Dictum eſt etiam permiſsiua ſubſtitu=
tio / quoniam ſine permiſsione, uel conſenſus adhibitione prin=
cipis noſtri / eiuſcemodi ſubſtitutio / ſeu adoptio / nullius eſt, uel
erit firmitatis / ſed bonorum ipſorum deuolutio in principem, ac iuriſ=
dictionem ſacrae coronae / directe ſpectabit, atque pertinebit. Neque ſine
conſenſu principis adoptiuus ipſe frater / aut filius / dominium tali=
um bonorum ingredi, uel pro ſe uendicare ualebit.

[P.1.67] Quod dominium bonorum duplici modo
quiſpiam dicitur habere: et de con=
tractibus in fine. Tit. lxvij.

[P.1.67.pr] ADuertendum eſt autem / quod duplici ratione, atque uia / domi
nium aliquorum bonorum quis habere dicitur. PRIMO iure
poſſeſsorio / dum quis reale, pacificumque dominium / tam in fructibus
percipiendis, quam etiam ſeruitiis per colonos exhibendis / bonorum ali=
quorum aperte tenet / & hoc modus generalis eſt / ac omnibus ma=
nifeſtus. [P.1.67.1] SECVNDA uia / dominium bonorum dicitur aliquis ha=
bere iure / uel modo ſucceſſorio / quando deuolutio aliquorum iuri=
um poſſeſsionariorum / ad ipſum manifeſte ſpectat / prout in bonis,
& iuribus poſſeſsionariis fratrum carnalium, uel etiam condiuiſiona=
lium in propinqua linea generationis habetur / uerbi gratia / licet
frater carnalis altero fratre ſimiliter carnali ſuperuiuente / domi=
nium reale, ac poſſeſſorium bonorum ſuorum / poſt factam cum eo di=
uiſionem non habeat / ius tamen, ac dominium ſucceſſorium / de facto, &
immediate habet / cuius uirtute,poſtquam frater ipſe ſine haeredibus de=
ceſſerit / mox & immediate ſuperſtes, & in humanis agens frater / bona
defuncti fratris / ſimpliciter abſque omni ſcilicet Statutione iuridica / &
alio proceſſu iuris / pro ſe uendicabit / & poteſtati ſuae iuſte, meritoque
applicabit. [P.1.67.2] Et ſi frater ipſe defunctus / filias, & uxorem poſt ſe re=
linqueret / & bona ſua ſexum foemineum non ſequerentur / ita uidelicet / quod
prius uiuente fratre praemortuo, & progenitorum quoque ſuorum temporibus /
reale dominium aliqua foeminarum in eiſdem bonis non habuiſſet / tunc
eaſdem filias infra tempus maritationis earundem / uxorem autem
ſeu relictam illius tamdiu quouſque ſub nomine / & titulo domini,
& mariti ſui uixerit / & tempus uiduitatis ſuae peregerit / eo praeciſe
iure, & modo / quo frater ille defunctus / dum ſuperuiueret / uictu,
& amictu, omnibuſque uitae neceſſariis iuxta bonorum illorum exigen=
tiam / educare, prouidereque, & conſeruare, ac honeſte tandem fili=
as nuptui tradere. Vxorem autem (ſi uoluerit) nuptui pariter tra=
dere / & inſuper Dotalitium, ac res Peraffernales eiuſdem / perſol=
uere / frater ipſe ſuperuiuens / de iure tenebitur. Itidem quoque de
contractibus, ſeu fraternalibus adoptionibus (ubi de eo contractu
manifeſte conſtat) eſt ſenciendum. Nam licet frater premortuus
haeredibus ex ſuis lumbis deſcendentibus caruerit / haerede tamen
subſtituto / qui ſucceſſor legitimus appellatur / nondum defecit.
[P.1.67.3] Secus tamen eſt de illis fratribus / qui ante ſexaginta, aut centum,
ducentos, uel amplius annos / in bonis, & iuribus eorum poſſeſ=
ſionariis diuiſi fuiſſent / & a tanto iam tempore uix etiam genealo=
giae ſuae linea memorie haberetur / ſed loco quaſi nomine fratres
condiuiſionales dicerentur. Nam in hoc caſu ea lege proceden=
dum eſt / prout in facto iurium poſſeſsionariorum per defectum
ſeminis aliquorum decedentium a maieſtate regia impetratorum
procedi ſolet.

[P.1.68] Quod violenti occupatores bonorum
iterum violenter de illis eici poſ=
ſunt. Tit. lxviij.

[P.1.68.pr] ITem ſi quiſpiam hominum ſe in dominium talium bonorum,
& iurium poſſeſsionariorum uiolenter ingereret / ingrede=
returque, & quouis modo immitteret / quae in alterum, & non ipſum de=
riuata fuiſſent / extunc ille / qui uim / iuſque ſucceſsionis in illis bonis
habet / infra anni unius integri reuolutionem / etiam per potentiam, & parem
uiolentiam / ipſum occupatorem, de dominio eorundem / eiciendi, & ex=
cludendi habet facultatem. Quoniam in hac parte uim ui repellere licet.
[P.1.68.1] Tranſacto uero anni unius ſpatio / proceſſu iuris contra occupatorem
illum / agere debebit / & cum praetextu indebite occupationis, & uſur=
pationis huiuſmodi bonorum breui Euocatione, uel Inſinuatione
mediante in cauſam attrahere poterit / ubi eo directe modo quo ra=
tione bonorum de manibus ſuis propriis occupatorum / uiolens occu=
pator / eo quod iuriſditionem alterius ui / & potentia pro ſe uendicauit /
in ſententia capitali conuinci debebit / si tamen actor bona illa iure
ſucceſſorio ad ſe deuoluta fuiſſe comprobabit. [P.1.68.2] Et idem eſt tenendum
de illorum quoque iurium poſſeſsionariorum uiolenta occupatione / in
quorum reali dominio quiſpiam a diuturno ſpacio perſeueraſſet / quod
ſcilicet ſpoliatus ipſe / occupatorem de illis pari uiolentia / ſi poterit
intra unius anni ſpatium / eiciendi, & expellendi habet auctoritatem.

[P.1.69] De clauſula nil iuris: & qualia bona iterum in
donantem: vel vendentem redeant. lxix.

[P.1.69.pr] VLterius ſciendum / quod ſi in ſerie litterarum aliquarum Faſsio=
nalium / clauſula illa. NVLLVM ius, nullarumue iuris, & do=
minii proprietatem / pro ſe reſeruando, &c. aut ſtudioſe, aut igno=
ranter inſerta fuerit / tale ius poſſeſsionarium, ſuper quo uidelicet
huiuſmodi Faſsio facta extiterit / nunquam in eum qui Faſsionem fecit
(etiam ſine haeredibus eo in quem ius ſuum tranſtulerat obeunte)
de caetero reflectitur, aut redundabit / ſed colationi regiae maieſtatis
penitus ſubiacebit. [P.1.69.1] VERVM tamen ſi Faſsio abſque clauſula prae=
notata celebrabitur, ſiue ui mutua & concambiali bonorum aliquorum
permutatione ſiue alia perennali collatione utpote pro ſeruitiorum
remuneratione (prout plerumque ſolet) aut alia quauis rationabili
ex cauſa datione, inſcriptioneque, uel obligatione / extunc eo ex hu=
manis ſublato / & haeredibus, aliiſque legitimis ſucceſſoribus deſti=
tuto / cui collatio, aut quauis inſcriptio bonorum ipſorum facta fuerat /
rurſus / & iterum in illum / qui Faſsionem fecerat, uel bona ipſa contule=
rat / eiuſdemque haeredes, & poſteritates uniuerſos (Quoniam iuris
ſucceſſorii proprietatem, & dominium pro ſe reſeruauerat / nec a ſe
in alterum perpetuo tranſtulerat) ipſa bona deuoluuntur, & iure
priſtino effectiue deriuantur, atque redintegrantur.

[P.1.70] Quid ſit concambialis permutatio bono=
rum: & quare ſit adinuenta. Tit. lxx.

[P.1.70.pr] QVoniam autem ſuper concambiali permutatione bonorum,
& iurium poſſeſsionariorum mentio habita eſt. Hinc ſci=
endum quod concambialis bonorum permutatio,, eſt iurium poſſeſsi=
onariorum duarum, uel plurium partium ſibipſis uiciſsitudinaria commuta=
tio, & in alterutrum legitima tranſlatio. [P.1.70.1] Adinuenta autem eſt / tum
propter quietioris status conſequendi facultatem: tum propter
uberioris fructus percipiendi emolumentum. [P.1.70.2] Plurimi nanque bona
ſua in longinquis artibus a loco reſidentiae ipſorum / magna adeo
diſtantia & intercapedine ſita habent / ut plus ad prouiſionem illorum
exponere cogantur / quam de fructibus eorum percipere poſsint. Non=
nullorum autem bona propter potentum pernitioſam / & uiolentam uicini=
tatem in extremam deuenere deſolationem. Plerique uero ratione talium
bonorum, continuas habent lites & controuerſias ut ne nocte quidem /
propter eas quieſcere poſsint. Ita ut longe plus inde iacturae / quam
utilitatis reportent. [P.1.68.3] QVAPROPTER quilibe poſſeſsionatus
homo / de bonis, & iuribus poſſeſsionariis ſuis / concambium ſibi
utile, & proficuum iure libereque facere poteſt / contradictione filiorum,
ac filiarum, uel fratrum ſuorum ſimpliciter non obstante. [P.1.68.4] ATTAMEN
portio illa / quae in concambium ſibi dabitur / in fratres generationa=
les, uel condiuiſionales (deficiente eo fratre, qui concambium fece=
rat) deuoluitur tanquam alia portio ſua / per quam commutatio concam=
bialis facta fuerat / quae in ipſos fratres uigore iuris ſucceſsorii de=
riuanda erat. .

[P.1.71] Quid ſi concambium fraudulenter: & ſimu=
late factum: & celebratum fuerit. Tit. lxxj.

[P.1.71.pr] VErum quia plurimae fraudes in huiuſmodi concambiali bo
norum permutatione per pleroſque fieri / & committi conſue=
uerunt. Quidam enim bona ſua in praeiudicium / & iacturam fratrum
ſuorum / non uere / neque iuſte / ſed ficte / & ſimulate uendere pariter,
& alienare praetendentes ne fratres ipſi bona eiuſcemodi ab em=
ptoribus / ne dicam feneratoribus / pro ſe repetere / & iuri eorum uen=
dicare, reappropriareque poſſent / titulum, uel colorem concambialis
permutationis (quae iuſto, & recto modo libere fieri permittitur)
in litteris, ſeu priuilegiis Faſsionalibus inſeri procurant / ius ali=
quod poſſeſsionarium remoto in loco, uel forte etiam propinquo
ſitum, & adjacens per emptorem, ſeu feneratorem in concambium ſibi
datum eſſe profitentes / tamen dominium huiuſmodi iuris poſſeſ=
sionarii ad modicum ſolum tempus (ut fraus ipſa interim pallia=
retur) aut nunquam pro ſe uendicabunt / ſicque fratres eorum / ad quos
ſucceſsio bonorum, & iurium poſſeſsionariorum ipſorum / hoc ſub titulo
alienandorum ſpectaret / defraudantes / illis exhaereditabunt / etiam eo
iure poſſeſsionario / quod uenditori per emptorem in concambium
dari ſimulabatur / atque fingebatur / apud eundem emptorem perpetuo
remanente. [P.1.71.1] Ne igitur fraus, & dolus cuipiam patrocinari uideatur /
poſtquam huiuſcemodi fraudulentum concambium fratribus uenden=
tis, & bona ipſa alienantis innotuerit / mox ad inſtantiam ipſorum fra=
trum facta primum legitima ſuper ea re Euocatione / ſola communi
eſtimatione / eorundem bonorum / praemiſſo modo alienandorum medi=
ante. Vnico tamen ſemper termino Octauali / actori huiuſmodi
bona per iudicem reddi / readiudicari reſtatuique debebunt.

[P.1.72] Quando concambium nullo modo
poterit retractari. Tit. lxxij.

[P.1.72.pr] ITEm ſi pater, uel frater quiſpiam / concambium aliquod fe=
cerit: & filius, aut fratrum aliquis / eo concambio ſcienter,
& ſine iuridica reclamatione, nel prohibitione / uſus fuerit / fructumque
bonorum permutatorum / realiter perceperit / concambium ipſum poſtea
filius, uel frater ille / retractare nequit.

[P.1.73] Si in concambio pecunia ſuperaddatur: utrum
talia bona ius foemineum ſequantur. lxxiij.

[P.1.73.pr] ITem / quia iura poſſeſsionaria modo concambii permu=
tata / quantitate / fructuoſitate / & ualore non ſemper aequa
liter ſibi correſpondent / ideo ſolent plerique / quorum bona / & iura
poſſeſsionaria minoris praecii, ualoriſque exiſtunt / ad ea ut concam=
bium aequale fiat / ſummam aliquam pecuniarum ſuper addere / unde non=
nulli putauerunt / huiuſmodi iura poſſeſsionaria (eo quod pecunia
addita eſt) ius foemineum aeque ueluti maſculinum / ſequi debere.
Quod tenendum non eſt. [P.1.73.1] Nam iurium poſſeſsionariorum conſerua=
tio, & ſequela / non a ramo / pecuniae ſcilicet additione, ſed a radi=
ce, & origine acquiſitionis, & inuentionis ſuae iudicanda cenſetur,
& ob hoc in tali caſu / homines foeminei ſexus / non niſi de pecuni=
is ſuperadditis portiones ſuas rehabere poterunt. Proprietas au=
tem, & haereditas iurium ipſorum poſſeſsionariorum / ſexui ma=
ſculino ſalua manebit. [P.1.73.2] Et hoc uerum eſt / ſi ex origine / & radice
eiuſcemodi iura poſſeſsionaria / ſexum foemineum non ſequun=
tur. Super ea namque ambiguitate. Vtrum aliqua iura poſſeſsion=
aria ſexum foemineum aeque ueluti maſculinum ſequi debeant / nec
ne ? ſemper ad originales litteras / quibus bona ipſa acquiſita / &
inuenta fuerunt / recurrendum eſt.

[P.1.74] Quid valeat Euictio: ſeu Expeditoria
cautio preaſſumpta. Tit. lxxiiij.

[P.1.74.pr] CAeterum quoniam in concambiali permutatione bonorum /
ac iurium poſſeſsionariorum Expeditoria cautio / quae apud
legiſtas cautio de Euictione nuncupatur / inſeri, & aſſumi plerumque
ſolet. Si igitur partium aliqua legitime requiſita / alteram partem
iuxta praeaſſumptam tutoriam, Expeditoriamque cautionem / in do=
minio huiuſmodi iurium poſſeſsionariorum permutatorum ad=
uerſus quoſpiam cauſantes, & legitimos impetitores conſeruare
non poterit / extunc iura ſua poſſeſsionaria in concambium alteri
parti data (ſi reſtant) in ſpecie reddi, & reſtitui. Si uero a manibus
ipſius partis / alienata forte fuerint / & recuperari nequiuerint /
tunc ſimilia iura ſua poſſeſsionaria / quantitate, ac fructuoſitate,
& ualore iuribus alienatis aequipollentia parti damnificatae / quae in
dominio illorum conſeruari nequibit dari / ſtatuique debent. [P.1.74.1] Et hoc ue=
rum intellige ſi Expeditoria cautio in litteris Faſsionalibus ſimpli=
ci, communique modo inſerta fuerit. Nam aliter ſi clauſula ipſa Expe=
ditoriae aſſumptionis cum conditionibus, & articulis aliquibus po=
ſita, declarataque extiterit / tunc ipſae eaedem conditiones / articulique
poſiti / in hac parte obſeruari debebunt. [P.1.74.2] Et hoc idem intellige etiam
de caeteris iuribus poſſeſsionariis ſub expeditoria ipſa cautione
per quempiam alienatis, uel legitime uenditis. Quod ſi emptor bo=
norum in dominio eorum per uenditorem conſeruari nequibit / extunc
ſimilia bona / qualitate / quantitate / fructuoſitateque / & ualore illo=
rum loco ſibi dari debebunt.

[P.1.75] Qui intelligantur per legitimos im=
petitores. Tit. lxxv.

[P.1.75.pr] PEr legitimos uero impetitores accipiendi, ac intelligen=
di ſunt / cauſantes & proceſſu iuris agentes: non autem uio=
lenti occupatores, & manu potenti procedentes. Nam contra tales /
non tenetur quis alterum in iuribus uenditis conſeruare. [P.1.75.1] Emptor itaque
bonorum / dum per quempiam ordine iuris pratextu huiuſmodi bo=
norum emptorum impedietur, in cauſamque trahetur / tunc uenditorem
eorundem bonorum in defenſionem cauſae ipſius antequam / eadem deciſionem
ſortita fuerit / penes ſe Euocare tenetur. [P.1.75.2] Nam ſi Euocare neglexerit /
& ſic iura eiuscemodi poſſeſsionaria, ſeu bona iuridice amiſerit /
uenditor ipſe ab onere Expeditoriae cautionis abſoluetur: liberabi=
turque / & deinceps emptorem in dominio eorundem conſeruare
non tenebitur.

[P.1.76] Queſtio notabilis ſuper Euictione: ſeu
Expeditoria cautione. Tit. lxxvj.

[P.1.76.pr] ITem quaeritur / ſi quis alterum in dominio cuiuſpiam poſſeſ=
sionis conſeruaturum aſſumpſerit, & ſe ad conſeruandum
obligauerit, & aliqua terrarum particula ab ipſa poſſeſsione temporum
in proceſſu per quempiam metali Reambulatione, uel alio titulo
diſtracta, iuridiceque ſequeſtrata fuerit / corporali poſſeſsione ſalua
remanente. Vtrum teneatur aſſumens / alterum in illa quoque parti=
cula terrae conſeruare? [P.1.76.1] Reſponde; quod non tenetur. Quoniam ipſe /
poſſeſsionem illam / cum cunctis ſuis utilitatibus, & pertinentiis ad
eandem de iure ſpectantibus / alteri contulit: & ſic ipſum in domi=
nio eiuſdem conſeruare aſſumpſit. Particula autem illa terrae / ad huiuſ=
modi poſſeſsionem de iure non ſpectabat; Et ſic ipſe quoque / qui uen=
didit quo ad particulam eandem male fidei poſſeſſor erat. Ideo alteri=
us iura uendere non potuit / prout neque uendidit / uigore illius clau=
ſulae. Ad eandem poſſeſsionem de iure ſpectantibus / & pertinere de=
bentibus etc. [P.1.76.2] Niſi forſitan ſe ita obligaſſet / ut cum eiſ-dem curſibus metarum / & limitibus / quibus per eum poſſeſsio illa tenta fuiſſet, &
poſſeſſa / in dominio eiuſdem alterum conſeruaret; Hoc enim modo / aequiualentem terram / loco amiſſae terrae / alteri dare tenetur.

[P.1.77] Quod donatores: & venditores bonorum
contra poſſeſſores eorundem: per ſemet=
ipſos agere non poſſunt. Tit. lxxvij.

[P.1.77.pr] HOc unum tamen aduertendum eſt / quod Expeditoria cautio
praenarrata / ſemper ad exteros, & alienos cauſantes, ac le
gitimos impetitores & actores, non autem ad ipſos donatores, &
uenditores bonorum eſt referenda / prout quoſdam bona ſua alteri
conferentes ipſe uidi contra poſſeſsores, & dominos eorundem
bonorum / per ſemetipſos cauſam, atque litem ſuſcitaſſe / quaſi non poſ=
ſent illos in dominio bonorum ipſorum conſeruare / per hoc / eadem bona
rurſus pro ſe uendicare ſatagentes / quod nunquam eſt admittendum.

[P.1.78] Quid ſit prescriptio diffinitiue: & quot annorum
curricula diuerſimode complectatur. lxxviij.

[P.1.78.pr] QVoniam praeſcriptionem tam praetextu bonorum haereditariorum /
quam etiam ratione iurium poſſeſsionariorum impignoraticiorum /
ſed & actuum potentiariorum / in iudiciis allegare ſaepenumero con=
ſueuerunt. Pauca igitur de praeſcriptione neceſſario dicenda oc=
currunt. Et primo de eius quiditate. Deinde uero de ipſius durati=
one & diuerſitate. [P.1.78.1] SCIENDUM igitur / quod praeſcriptio / eſt ter=
mini ad iuridicam tum retentionem / tum reacquiſitionem bonorum de iu=
re ſtatui temporalis completio.
[P.1.78.2] quae ſuper bonis, ſeu iuribus poſ=
ſeſsionariis uenditis, occupatis, & quomodolibet alienatis rega=
libus / centum / eccleſiarum quadringenta nobilium, triginta duorum / ciuium
uero duodecim annorum curriculis completur.
[P.1.78.3] In actibus ſiquidem
potentiariis triginta duorum ſimiliter annorum ſpatium praeſcriptio re=
quirit.
[P.1.78.4] uillanorum autem praeſcriptio unius anni integri duntaxat / & uni=
us diei terminum / complectitur.
[P.1.78.5] Inter fratres uero generationales / &
con-diuiſionales ratione iurium poſſeſsionariorum (demptis actibus
potentiariis) ac in Dotalitiorum, & Quartalitiorum per eos ſolutione /
praeſcriptio nunquam admittitur.
[P.1.78.6] In foro autem eccleſiaſtico praeſcriptio
aliter allegatur. SED quia non eſt mei inſtituti / aliquid de eccleſi=
aſtico foro diſſerere / illud ſilentio pertranſeo / & quibus intereſt li=
mitandum / submitto.
[P.1.78.7] CAETERVM / quanquam in metis quoque re=
ctifcandis, & iuribus impignoraticiis plurimi peritorum / praeſcrip=
tionem non eſſe admittendam communi ſententia, & prouerbio aſtru=
ant. Quia tamen haec allegatio non ſimpliciter eſt intelligenda / ſed
recto moderamine diſcutienda / illam igitur ſuis in locis inferius di=
lucide declarabo.

[P.1.79] Quibus temporibus preſcriptio non cur=
rit: locumque non habet. Tit. lxxix.

[P.1.79.pr] SCiendum tamen eſt quod ſi quempiam in Turcorum / Sara=
cenorum / Thartarorum / aut aliorum infidelium manus / & cap=
tiuitatem incidere / & ibi tempus praeſcriptionis tranſgredi contigerit /
tunc eo caſu praeſcriptio nil tenet / sed nobilis bonis ſuis deſtitu=
tus / poſtquam ad propria remeauerit / proceſſu iuris ea pro ſe recu=
perare poterit / obſtaculo praeſcriptionis obuiare non ualente. [P.1.79.1] Et ſi
quis per regiam maieſtatem exilio damnaretur / & filius eius metu
fortaſſe principis, aut pietate ſuadente / cum patre pariter proficiſce=
retur / ibique commorando ſuper iurium ſuorum / aliena detentione / tem=
pus praeſcriptionis iura nobilium regni tranſcribentis euolueretur /
ac compleretur / redeunte filio (qui iniquitatem patris portare non
tenetur) bona ſua alienata ad portionem ſuam cedentia / non obſtan=
te praeſcriptione / idem pro ſe reſtaurandi habet auctoritatem. [P.1.79.2] Quae
quidem praeſcriptiones / etiam abſque litis motione / per litteras prohibi
torias, ac proteſtatorias excludi ſemper poſſunt. [P.1.79.3] Nam & litis mo=
tio / modernorum tempore / non plurium / quam ipſorum triginta & duorum an=
norum ſpacium complectitur. Et ſi cauſa interim proſequuta non fuerit
expletis illis / ex nouo litis motio ipſa ſuſcitari debet.

[P.1.80] De iuribus poſſeſſionarijs Jmpignorati=
tijs in generali. Tit. lxxx.

[P.1.80.pr] EXplicatis ſuperius iurium poſſeſsionariorum proprietati=
bus, & haereditatibus / earumque ſpeciebus / nunc de iurium Im=
pignoraticiorum ſerie / & quiditate dicendum reſtat. [P.1.80.1] Et quanquam iura
poſſeſsionaria Impignoratitia nedum poſsidere / aut gubernare
damnabile ſalutique contrarium / uerum etiam aliquid de illis ſcribere for=
midabile uideatur / quoniam tamen leges imperiales / atque ciuiles eius
uſum admittunt / ideo in hoc regno, partibuſque ſibi ſubjectis / uſus
iſte pernitioſus multum inoleuit / incrementumque grande coepit / adeo /
ut ſi quoſdam poena generalis decreti ſuper ea re inter caetera editi
non perterreret / etiam depoſita, & perſoluta pecunia eis debita bo=
na, ac iura ipſa Impignoratitia remitiere nuſquam curarent / ſed in per=
niciem animarum ſuarum quamdiu poſſent ea detinerent. PROPTER quod de
pignorationis ipſius modo: & uigore / pauca hic ſubnectenda ſtatui.

[P.1.81] Quid ſit bonorum pignoratio: & quot modis
intelligatur. Tit. lxxxj.

[P.1.81.pr] VNde ſciendum quod Impignoratio iurium poſſeſſionariorum
dupliciter intelligitur / uidelicet ex parte pignorantis, ſeu
dantis / & ex parte creditoris, ſeu recipientis. Ex parte igitur dantis /
impignoratio / eſt iuris proprii neceſsitate cogente / temporalis ad
utendum / alteri conceſsio. Quantum autem ad creditorem, ſeu recipi=
entem / impignoratio / eſt iuris alieni cum fructuum perceptione / &
capitalis ſummae repetitione pernitioſa / damnabiliſque ad tempus
detentio. [P.1.81.1] Et haec diffinitio non eo tendit / ut fructus & utilitates bo=
norum pignoratorum quiſpiam percipiat / & inſuper capitalem quoque
ſummam repetat / ſed potius eiuſcemodi repetitionem, & uſum con=
fundit, atque damnat. Nam ſi quis hoc modo / bonis pignoratis uti=
tur / uſuram palam commitere dinoſcitur. [P.1.81.2] Verum ſi omnes fructus
(demptis expenſis / quas etiam uerus dominus pro conſeruatione
ipſorum bonorum facere deberet) in capitalem ſummam computaret /
hoc modo / bona impignorata tenere non damnabile / ſed ſumme
laudabile foret / per hocque creditor ipſe / pietatis opus ad proxi=
mum ſuum ſe feciſſe comprobaret.

[P.1.82] Qualiter intelligatur preſcriptio in bonis
impignoratitijs non ad mittenda. lxxxij.

C^uia uero / in cauſis irnpignoratitiis / preeſcriptio-nern non eſſe allegandam / neque admittendam / in commune jam prouerbium uenit / quee quideui pro-uerbii ipſius dcduclio non ſimpliciter eſl intelligcnda / ſeil quemadmodum immeuiate prapmiſi pignoratio dupliciter attenditur; ex parte ſcilicet impi-gnorantis / uel dantis / & ex parte reeipientis. §. l. Auctoritas itaque ipſa / ex pai-te ſolum-modo dantis / & impignorantis uera eſt / admittenda-que intelligitur. Ex parte autem creditoris / ſeu re-cipienlis penitus rejicienda cenſetur. §. 2. Sol ent enim plurimi / bona eorum / ne- ceſ- g) iure poſtlimiuii. p. 1. litt. a6. & 60. h ) Kitt. c. 4- q- 20. i ) De iure pignoratitio / per 4. ſeqq. titt. ft ) a. 90. i635. a. 125. 1647. a. 52. i6*5. a. 33. 1681. a. 48. 1723. 1 ) Conf. a. 5i. 1715. & a. tao 1723. PABTIS I. TITUEUS 83. T1TÃœLÃœS 84. 5* ceſsitate m'gente / pjgnori obligare / & ea ad obi-tus uſque diern ipſorum / non poſse redimore. Filii etiam / aut fratres / decedente patre / uel fratre / aut inopia praepediti / aut negligentia / ignauiaque ducti; interaum etiam in ſeruitiis ſuperiorum / lon-ginquis / & remotiſsunis in partibus addicli / uel ali-ter extra regnum praeoccupati / annos / & terminos praeſcriptionis (eiuſcemodi iura impignoratitia non redimendo: longe tranſscendere / & in tali caſu praeſcriptio ex parte dantis non eſt admittenda. o) $. 5. Ubi namque filii / aut fratres Nobilium impignoratorum / ſeu impignorantium / illorumque haeredes / bona ipſa / & iura poſſeſsionaria irn-pignorata ad ipſas manus alienas titulo pignoris de-ueniſse poterunt comprobare / & ea pro ſe uolue-rint rehabere / atquc redimere; tunc poſſeſsor ille iurium impignoratitiorum / obſtaculo praeſcriptionis non ſuffiragante (ſi etiam binario / aut ternano / uel ampliori nuraero praeſcriptio interueniſset) quamvis etiam idem poſſeſsor (ne dicam foenerator) bona ipſa impignoratitia ^ipmine forſitan iuris regii / in-terea temporis profje impetraſset; bona eadem remitiere tenetur. $. 4. Et / ſi quid tandem iuris ad ea bona ſe habere pnetendit / id extra Dominium eorundem / proceſsu iuris pro ſequi debebit. §. 5. Et hoc intellige / ſi poſt factam prius im-pignorationem / iure poſtea perennali iinpignorans ipſe / bona eiuſmodi illi poſſeſsori non obligauit. Nam Koc caſu bona eadem remittere non tenetur / ſed filii / aut fratres impignoranlis / ſi ipſa bona in prae-iudicium eorura non potuiſse iure perennali obligare / uel alienare allegabunt; eo' proceſsu / quo ſuper iuribus haereditariis ſolitum eſt procedere / talia Dona / & iura poſſeſsionaria requirere tenebuntur. §. 6. Nam duplici titulo / Jrnpignoratitio uide-licet / & perennali ſimul,â–  nemo ius aliquod poſſeſ-ſionarium teuere poleſt: Sed poſtquazn perpetuitatis titulo quis illud poſsidere coeperit; raox uirtus 1m-pignorationis ceſsabit / & exſpirabit omnino. 7. Verumtamen / eandem auctoritatcm; quod in eauſis / iuribuſque / & rebus Impignoratitiis / praeſcriptio non eſt allegunda / nonnulli perperam / abuſiueque / & ſiniſtre interpretantes / intelligere- Sue ſatagentes / multa bona / & iura poſſeſsionaria / »ominorum Praelatorum / ac ßaronum / & regni Nobilium / mediantibus litteris lmpignoratitiis ante ſexaginta / ſeptuaginta / centum / & plures annos confectis / & emanatis / praenarrato pignoris "titulo pro ſe uendicare / uſurpareque. nituntur. $. 8. Quapropter aduertendum eſt; quod omnes eiuſcemodi Antiquar / uetereſque litterce Im-pignoratitice / b ) quae ternpus praeſcriptionis tranſ-ſceruierunt / (ſi de uiolenta expulſione / uel indebi-ta ablatione bonorum / & iurium ipſorum poſſeſsio-nariorum impignoratitiorum ; per aetörem / & ac-quiſitorem eorundem bonorum / legitimum / proba-bileque documentum / & teſtirnonium litterall fulci-mento produci non poterit) inejficaces / nulliuſquv ßrmitatis ſunt cenſendee / atque committendce. 9. De uiolenta tamen / & indebita huiuſmo-di expulſione / uel bonorum ipſorum ablatione; ſe-xageſirni uſque anni ſpatium / & non amplius / etiam humanum teſtimonium (ſi ſufliciens / & iuſtum per actorem produci poterit) acceptandum erit. §. io. Saepe numero namque / ſuper ea intß-gra pecuniarum ſumma / pro qua uidelicet quis bona ſtta alteri impignorauerit / creditori ſuo ſatiſ-l'acit: Attamen litteras impignoratitias in ſpecie non ſemper poterit reliabere / ſed ſolummoao litterce ſuper ea re expeditorice / ſeu Quietantiales illi dan- a) Alitter Kittonics / c. 4« q-31 • ImoDub. 44* contradi- ctionis arguit Werböczium / ſed temere. Vide Ty* roc. Jur. Ung. Jhic §. 2. b) Ulad. 4. a. 17. Conf. artt. 56. & 57. 1729. c ) a. io5. 1647. d) Haec Lex per poſteriores Lcges ſublata eſt: Et jam recurritur ad litterarum (juſtas tamen / & le* titr; quae ſaepe periclitantur / maxirne ſi eundem liomincm haeredibus deficere / & bona ſua ad manus regias / aut alterius ex Donatione regia / uel etiam aliter applicari / deuenireque contigerit In ſimili igitur caſu / contra ueteres litteras Impignoratitias / non tenetur quis (ſignanter alienigena) decedente / deficienteque iinpignoratore / litteras Expe-ditorias exhibere: niſi forſitan minus iuſte / uiolen-terque ius pignoratitium de manibus ſui poſſeſso— ris (ſicuti praenarratum eſt) per quempiam ablatum fuiſse / poteſt comprobari. Nam hoc modo non uidetur aqiuira pecuniis ſuis illuin debere fru-ſtrari / c) Res enim / uel poſſeſsio in hac parte cum onere tranſit. $. n. Verumtamen / ſi meminerit capitalem ſum-mam perprius de illo ſe extorſiſse: ſtudeat ipſi pi-gnori potius cedere,- atque rcnunciurc / quam ani~ mag ſuce periculum parere. T I T ü L ü S 83. Quod iura poſſeſsionaria / ultra communem eorunt aeſtimationem pignorqri non poſsunt. Hoc unum tamen attende (prout ſuperius quoquo breuiter tetigi ) quod iura poſſeſsionaria quorum-cimque Dominoruin / Magnatum / & Nobilium / poſ-ſeſsionatorumque hominum / cuiuſcunque Status / conditionis / dignitatiſque & praeeininent’.ae exiſtant ; ultra ualorem communis ecſtirnationis d) eorumdem iurium poſſeſsionarionim / in quocunque caſu / titulo pignoris obligari nequeunt. §. l. Verumtamen ſi ultra condignam / & communem aeſtimationem eorundem cuipiam forſitan obligarentur; tunc ille / qui alteri obligauit / uita ſua comite / per ſeipſum non aliter / quam depoſi-ta / reſtitutaque pecuniarum ſumma per euin ad id leuata / ad ſe redimere poterit. $. 2. Eo tamen decedente / aut etiam in huma-nis agente; filii / uel fratres ipſius impignoranlis / ad quos uidelicet huiuſmodi reaemptio ſpectare ui-debitur / praemiſsa commiini aeſtimatione mediante / pro ſe redimere ualebunt: Caſibus uenditionis / uel impignorationis / praxleclaratis / ſemper obſeruatis. $. 3. Per communem autem aeſtimationem in hoc loco intellige / non boues / equos / uaccus / oues / aut alias res huiuſmodi uendibilcs; ſed ualorem bonorum / ac iurium poſſeſsionarionim impignoratomm; in quantiun ſcilicet ſe / commmii ipſa aeſtimatione mediante / incluſis etiam terris / ſyIvis / & pratis / ac aliis pertinentiis / & utilitatibus (prout etiam ſupra e) notatum eſt) ualor eorundem bonorum extendit: Secundum enim eiuſcemodi ualorem / ſu-lutio tandem pecuniis ficri debebit. [Bearbeitungsstand 9. 12. 2020] TITÃœLÃœS 84. De metarum diſtinctionibus / f) & rectißcationibus / in generali. Item quoniam in metls quoque rectificandis / prceſcriptionem non currere ſuperius diximus g) ideo de metarum Reambulatione / ſimul & rectifica-tionc / breuiter aliqua ſubjungam. _ §. 1. Unde ſciendum eſt / quod roborato Solio regiinineque huius Inclyli regni Hungariae / & po-pulo Hungarico ad agnitionem ueritatis / & uer« fidei profeſsionem / inſpiranle Spiritus SanCti gratia / uenientc / h) glorioſus Rex / & Apoſtolus noſter / Beatus Steplianus; Inclylus quoque / & pius Rex, Sanctuſ gitimaſ) Conditiones. a. go. i635. a. 125. 1647- a-52. i655. a. 35. 16Ö1 / a. 48. 172a. e) p. 1. t. 60. f) De Metis / per 4. Seqq. titt. g) Th. 7«. h) p. 1. t. 3. & 11. PARTIS l TITÃœLUS 85. TITÃœLUS 86. Sanctus Ladiſlaus; Multi deinde Diui / Sereniſ-ſitnique reges Hungariae / eorum ſcüicet ſucceſso-res / plurimas terras (quas nunc poſſeſsiones uoca-muſ) ä caſtris regalibus / ad quae / ueluti iuriſdictio-nem ſacrae Coronae regni huius / ſpectabant / ſe-queſtrantes / tum Monaſteriis / & Eccleſiis in per-petuarn Elemoſynam / tum uero ſeruientibus a) ip-ſoruin / quos jam Nobiles appellainus ) exigentibug eorundem ſeruitiis / in perpetuam hcereditatcm con-tulerunt. - $. 2. Quas quidem terras / tempore huiuſmodi Donationis / metali etiam diſtinctione / ab aliis terris ſegregari fecerunt. y* 5. Multiplicatis deliinc Baronibus / ac Ma-gnatibus / & Nobilibus huius regni / ſub incluſione metarum unius terrae / ſeu poſſeſsionis / ſaepe duas / & interdum etiam tres / aut plures uillas / nonnulli eorum condeſcendi / ac collocari / populiſque / & inhabilatoribus decorari fecerunt: Nullam aliquan-do metalem diſtinctionem / ſed quandam dunlaxat ad utendum liinitationem inter uillas ipſas facien-tes: Interdum tamen / etiam metarum erectione / eaſdem a ſeſe ſeparantes. §■ 4. Procedente itaque tempore / filii / haere-deſque ipſorum Dominorum / Baronum / & Magna-tum / ac Nobilium / iura eoruin poſſeſsionaria inter ſeſe diuidentes / uni una; alten altera uilla in por-lionern deuenit / atque ceſsit. Quibus tandem de-functis / & ſaepe deticienlibus / eiuſcemodi uillae / ac poſſeſsiones / ad diuerſorum manus hominum / b) ex Donationibus Diuorum Hungariae regum: uel aliter / ſimul cum litteris metalibus deuenerunt: • ſic-que in Reambulalionibus / & rectificationibus metarum dilferentiae primuin ſubortae fuerunt. 5. Nam illi / quorum ad manus litterae me-tales / cum poſſeſsione eaſdem litteras tangente in-ciderunt ; ex huiuſmodi metali incluſione / etiam alias uillas / & poſſeſsiones / uirlute litterarum ipſa-i'um ad ſe pertinere putauerunt. Noviſsiinis ſiqui-dezn temporibus / etiam per manifeſtam potent um / uiolentorumque occupationem / & terrarum diſtra-etionem / uariae contentiones in ipſis metis rectiücan-dis ſuboriri coeperunt. TITÃœLUS 85. Qualiter intelligatur in metis rectißcandis praeſcri— ptio non admittenda? c) Licet itaque in metis rectificandis non ſit prcpſcri-ptio admittenda; uerum tamen Corpora les poſſeſsiones / ſub incluſionibus quarumcunque lilerarum ine-talium adjacentes (maxime in caſibus praemiſsis ) annihilari / uel occupari / uirtute talium litterarum metalium non poſsunt. i. Tempore etenim fundntionis / & deſeen-ſus huiuſmodi corporalis poſſeſsionis / reclamatio & inhibitio (ne ibi poſſeſsio / aut uilla exſtrueretur) per eum / ad quem terra / *uel meta pertinebat / fie-ri debuiſset. §. 2. Verum ad huiuſmodi uillam / & poſſeſsio-nem corporalem / ſub incluſione ipſarum litterarum metalium ( ut praefertur) adjacentem / iuxta rectam / & cequum iudicis ordinarii limitatioriem / & diuturnurn uſurn ac reale dominium terrarum / ſylvaruin / montium / promonlorioiuin / pratorum-que per colonos / & inhabilatores huiuſmodi uillae / uel poſſeſsionis habiluni / & tentum; metalis diſtin-ctio / pariter & annexio earundem terrarum / ſyl-varum / uirgultorum / montium / promontoriorum / aquarum / pratorumque / & foenilium / ad uſuin ip- ſorum colonorum ſufliciens / fieri / conſliluiquc de-bebit: Reliquis clauſulis litterarum eiuſcemodi metalium / actori ſalvis permanenlibus. $. 3. Particufcü uero / aut quantitales aliquarum terrarum / ſylvarurn / promontoriorum / & pratorum; paulatira a ſuo membro / corporali \idclicet poſſeſsione / quovis modo diſtracta* / uel occupatae â–  uigore litterarum metalium (dum tamen ipſ* litterae rite ſint emanatae) inſtaurari / & ſuo principali membro ( uetuſta / & approbata regni huius con-ſuetudine dictante) per actorem / iuramento medi-ante / d) iuxta eiuſdem particulae diſtractee / uel oc-cupatae quantitatem / & aEſtimationeni; remcorpo— rari poſsunt / atque debent : Allegatione cuiuſvis praſscriptionis non obſtante. 4. Qualiter autem eiuſmodi terrae / aut ſ\ lvae eeſtimari debeant; & quid duo / aut tria / uel plu-ra terrarum iugera / foenetaque / uel ſylvae ualeant; in ſerie aeſlimationum infra e) clare deſcriptum habebis. 1 TITÃœLUS 86. Quales littera metales ualeant / & quales rum? Sciendum ulterius / quod in metarum Reanibula-tionilms / & litteris ſuper ea re conficiendis / pluri-mae fraudes / apertaque ſcandala commilti conſue-uerunt. $. l. Nonnulli enim ſalutis / & honoris eorum immemores / a« eptis litteris regiis / aut aliorum Ju-dicum regni ordinariorüm Rfambulatoriis / per clau-ſulam: Dicitur nobis etc. emanatis / hominem regi-um / aut Palatinalem / ac alicuius Capituli / uel Coii-uentus Teſtimonium / ad Executionem / ſeu Riain-bulationem ipſam tranſmiſsos / pecuniis / aut mime-riluis ſaepe corrumpere; Ä ad eorum relationem / tales / quales uoluerint / litteras metales priuile«ii more pro ipſorum parte conficere / & a Capitulo uel Conuentu (altera parte / cuius ſcilicet terras perarabulaſse inique retulerunt / penitus ignorante) pro ſe extrahere / eaſdemque litteras apucl ſe de-nuini occultare / & Reambulationem ipſam tacitur— nitatis ſilentio uſque decem / ſedecim / & interdum uiginli quoque / & plura annorum curricnla praMi^-rire; & tandem uigore illarum / decedenlibus for-ſitan jam regio / nc Capitulari / uel Conuentwali hominibus / ſed & uicinis / & coinmetaneis / quorum nomina fraudulenter in litteris metalibus inſerta fuerunt; Reambulationem metalem publice / & jam iu-ridice peragere; ſieque tenas plunnns / iuri eorum / inique / & doloſe uendicare ſaepenumei-o ſolent. §. 2. Quorum daranabili lucro ut uia pr^cluda-tur / & ueritas ex litteris eliciatur; per iudices Re-gni ordinarios / & eorum Protonolanos / lmiuſmodi litterae per clauſulam: Dicitur nobis etc. ad relationem aliquorum regiorum / uel Palatinalium / Ca-pitulariumque / aut Conuentualium hominum emanatae; diligenti ſemper examine / curaque / & ſoli-citudine ruminentur / atque ſuper uſu earum ; ſi uidelicet poſt factam Reambulationem iliam meta-lem / uigore earundem litterarum / dominium / & uſum terrarum in jpſis ſpecificatarum / ac inclu-ſarum / aliquando actor ipſe tenuiſset / atque poſsediſset / ueritas inquiratur. Et / ſi nulluin uſum / ac dominium penes illas / ſe habuiſse uerificabitür; tunc conſtabit eaſdem litteras indebite / contraque> iuſtum proccſsum regni confeclas fuiſse / & per hoc ineflicaces eſse. $. 3. Literae uero metales / ex iuridica eom-miſsione quorumeunque iudicum regni ordinario-________ rum: a) Qui ſeruientes regis fuerint; Vid. Andrcx II. Decreti. artt. 2. 4. 7. etc. h) Vid. artt. io. ct 20. An. 1655. & alios ibid. eitand. c ) Declaratur hie Titulus per artt. ig. & 20. An. 1635. Qui in art. 40. 1716. confirmantur. d) Juramentum ab Ac-tore pi xſtandum / debet eſſe de Co^tp. Jur. Hung. Tom. I. Veritate / & non Credulitate. Com. Syſt. hie. Con-juratorcs tamt n / non dt Veritate ſed de Credulitate iurant: ut colligitur ex inſtrUctione / t ua: pramit-titur Fonnulx Juramenti Metalis; quam uid. infra poſt Decreta regg' e) Tit. i33. • E 1 34 PAR TIS I. Titulus 87. Titulus 88. Titulus 89. rum: Nec non ex legitima Reambulatione / inter duas / aut tres / uel etiam plures partes ( eiſdem partibus conſentientibuſ) factae: Praeterea per mo-dum concordia; & faſsionis inter quoſpiam cele-bratae / dummodo aliorum iura / ſeu terras / inter ſe ſiniſtre non diuidant / \el diuiſiſse non compro-bentur: Coeterum communi quoque / & conſueta de Reambulatione / per regium / aut Palatinalem / alicuiuſque Loci Teſtimonialis homines / praeſcnti-bus uicinis / & commetaneis iurium poſſeſsionario-rum / ſeu terrarum reambulatarum / praeſerliin il-lis / ad quos terrae ipſae pertinent / uel uicinitas ſal-tem terrarum illarum ſpectare dignoſcitur; palam / munifeſteque / & legitime peracta / confectae / & emanatae / efticaces cenſentur 6emper / & robur ſortiuntur firmitatis. §. 4. Curſus etiam / & diſtinctiones metales / Ln litteris Donationalibus quorumcunque Dominorum reg um Hungarice legitimorum / dcnotatae / & explicati / ſeinper obſeruantur. Et hoc uerum tene / ſi poſt factam Donationem / metalemque diſtinctio-nem / terrae / ſeu poſſeſsiones huiuſmodi / in alias / diuerſaſque terras uel poſſeſsiones / non fuerint di— uiſae / aut metaliter per uſiun / & dominium ſegre-gatae. a) Titulus 87. De terri» per ßuviorurn uehement iarn di ſt r actis / quid ſcicudum ſit? b) item / quia plurimarum ciuitatum / uillarum / ac poſſeſsionum / multorumque oppidorum / & praedio-rum metae / ac curſus metales / fluviorum / & nqua-rum Uuvialium diſtinctione cingimtur / pariter & clauduntur / per lmjuſinodi autem fluvu inunda-tionem / atque ueheiyentiam / magnae ſaepe-numero terrarum / pralorum / & ſyluurum parti-culae ſcinduntur / & ad partem alterius uicinae ciuitatis / aut oppidi / uel poſſeſsionis ſegregantur / & accedunt: Impetus enim / & uehemenlia fluminis / de ſuo ſolito curſu / alueoque / & meatu / in alium nouum meatum ſaepenumero uergi / ditabique ſolet: Unde nonuulli putuuerunt / & opinati ſunt; eiuſce-znodi terras / prata / uel ſylvas / quae ſcilicet ex ip-fiius aquae curſus / mcatuſque / ſeu aluei tranſmuta-tione / in partem alterius uicinae ciuitatis / oppidi-pie / uel poſſeſsionis ceciderint / & ſegregatae fuerint / ad eandem ciuitatem / aut oppidum / uel poſ-ſeſsiouem poſtea ſpectare / pertinereque deberc; al-legantcs / & adſtruentes: metas ſuas per curſum / meatuinque / & alueum fluminis dirigi: Quod tenen-dum non eſt. §. 1. IS am hoc modo / plurimae fraudes com-mitli / & aquae / ſeu flumina / per occulta canalia / ac foſsata / mterdum ſatis exigua / uel aggemm poſi-tionem / & repleturam / in cum / quem quis mailet locum / & alueum deilui / terraeque / & ſylvae / aut prata alterius / facillime per hoc uſurpari poſsent. 2. Sic itaque contraria opinio intelligenda eſt; quod / ex quo iluvialis / ſeu fluminis / praeſer-tim uero nauigabilis / prouentus magnae aeſtimatio-nis cenſetur; ldeo quocunque aqua / ſeu fluvius la-batur / & defluat / ciujtas / aut. oppidum / uel poſſeſsio illa / de cuius territorio in alterius terram / ſeu territorium uerget / aut diuertet / nunquam per hoc ſuis prouentibus; puta molendinis / uauis / uectigali-bus / piſcaturis / aliiſque utilitatibus priuabitur: Sed quemadmodum prius / diun lluvius in ſuo uero / ſo-litoque / & antiquo meatu currebat; ita etiam tune / cum in alium nouum jam declinauerit / liberam / ple- a) Pro praxi huius Tituli intelligenda; Vid. Tyroc. Jur. Uug. hic. Et artt. 19. & 20. An. 1635. Item 127. 1647. • b) Confirmatur / etdeclaratur hic Tit. per a. 81. 1655. c ) Tit. 18. ^ d) Subaudi; partis. Origincm haec ſumpſit / ex An-dreae II. a. 4. Ubi dicitur; quod ſi ſeruiert* / ſiue nariamque ſuis prouentibus / & utilitatibus fruendi / & utendi habet facultatem. $. 3. Verumtamen / ſylvae / prataque / & terra; / ſolumraodo illius erunt / cuius prius erant / & qui pacificum eorum dominium habebat. llinc eſt / quod nonnulli / aggeres / & repleturas / pro defen-ſione terranun ſuarum / & pratorum / aut ſylvarum / in terris / & territoriis aliorum facere / tenereque permittuntur: Ne ſcilicel in propriis terris / & territoriis / per aquarum inundationem / aut uehementiam / darnna patiantur. Per hoc tamen alienas huiuſmodi terras pro ſe uendicare non intelliguntur. $. 4. Simile eſt de molendinorum aggeribns / & repleturis / ſuper decurſum illorum fluviorum / quorum medietas uni / & altera allen poſſeſsori / uel uillae deſeruit / conſtructorum. Quarum finis / licet in terris alterius adjaceat / adjacereque de iure permittatur (dummodo huiuſmodi repletura / damnum aperlum alteri parti alferre non uideatur) tamen pro hoc nec fluvius / nec terra alterius uſur-patur / ſed uero dominio ſuo ſemper reſeruater. Titulus 88. Quid ſit JUS QUARTALITIUM definitiue? & quibus ſolvi debeat? Praehabita iurium poſſeſsionnriorum / tum perpe-tuitatis iure / tum uero pignoris titulo conſeruatio-nis / ſecl & metalium Reambulationum / Reclificatio-numque deſcriptione; jam conſequenter ſuper quarta puellari / ſeu iurium Quartalitiorum / nec non Dotum / & rerurti Paraphemalium ſolulione / reſti-tutioneque diſserendum eſt. §. 1. Ubi ſcias; quod ius Quartalitium / eſt ius poſſeſsionarium / pucllis / & mulieribus / de bo-nis / ac iuribus paternis haereditariis / in ſignum pa-rentelae propagationis / non perennali / uelliaeredita-ria / ſed redemptibili lege / conditioneque deputu-tum. $. 2. Qua re nutem iura poſſeſsionaria pater-na / ſeruitiis acquiſita / ius lbemineum non concer-nant; & filiae de illis cum filiis pariter / & haeredi-bus legitimis portiones habere nequeant; & quibus de poſſeſsiouihus / portiones hacreditai ias habere de-beant; ſuperius c”) ubi de ſucceſsione hacredum / in lx)nis paternis fienda / deſcriptio facta eſt / expreſſe reperies. * Titulus 89. De modo Solutionis Jurium Quartalitiorum / ſeu quartoc puelluris. d ) uertendum eſt autem / quod quiſque ßaro / Ma-gnas / uel Nobilis / ſiue unapi / ſiue decem / uel plures habeat ülias / una ſolutione quartoe puellaris eas abſoluere poterit: ita uidelicet / ut uniuerſa iura poſſeſsionaria paterna / ſimul cum cunctis ſuis utilila-tibus / & pertinentiis quibuſlibet / in quatuor rectas / & cocequales ſegregentur partes / quarum quarta pars / in ſorlem ſcilicet Quartalitiorum cedens / communi aeſtimatione mediante limitabitur / & aeſtima-bitur: iuxta cuius aeſtimationis ſeriem / ſuper eodem Quartalitio / Omnibus liliabus una / & eadem ſolutione / e) pecuniaria tamen / & non rerurn uenali-um / f) ſatiſfactio impendi debebit. # l. Proprietas autem / & haereditas huiuſmodi quartae partis / una cum caeteris partibus / ſeu portionibus; filiis / & heeredibus perpetuo remane- Nobilis / ſine filio deceſserit / quartam partem poſſeſsionum filia obtineat. e ) Ex iiſdem Bonis / ſufficit / ſemel / quartam exolutam fuiſse: Quare futurae generationes / non habeut amplius / quod praetrndant. f ) Prater equos equatiales. p. 1. t. 1 S ) P- '• *• »9- 01. 35 i PART1S L TIT. 90. TIT. 91. T1T. 92. TIT. q3. T1T. 94. 2. Quaelibet autem filiarum poterit ſeor-ſim / ſi uoluerit / Quartalitium ſuum repetere. Ve-rumtumen haeredes / a quibus repetitur / cauti eſſe dekent; ne uni tax^luin ſolvant / quod pluribus ſol-uere tenentur. TITÃœLÃœS 90. Quod ſi uni filiarum quarta puellaris data fuerit / altera adhuo ſuper heereditate cont&ulere. po-terit. Si uero uni filiarum / abſque ſtrepitu iuris / pfodu-ctioneque litterarum / ac litteraKum inſtinmentorum / factum iuriuin poſſeſsionariorum paternorum tan-gentiiun / quarta puellaris perſoluta fuerit; altera nihilominus filiarum (ſi uoluerit) ſuper proprietate / ſeu haereditate eorundem iuriuin poſſeſsionariorum paternorum / poterit in iudicio cum eo (cuius inter-erit ) contendere / & utrum iura ipſa ſexum faerni— neiun ſequantur / nee ne; experiri. a) TITÃœLÃœS 91. Quod puellae in capillis conſtitutae / b) Faſsiones J'acere non poſsint. Verum / quia puellae plerumque animi leuitate ſe-ducuntur / ideo in capillis exiſtentes (ſi etiam legi-timam / & perfectam / c) attigiſsent eetatem) nun-quam Faſsiones perennales / uel etiam temporales / ſibi ipſis / aUt ſucceſsoribus / uel l’ratribus earum praeiudicantes / facere poſaunt. §. 1. Hinc eſt etiam / quod puellae ipſae / ad tutelam fratrum minoris aetatis non adniitluntur / neque Tutorum oflicia / ex regni conſuetudine / ge-rere permittuntur. TITÃœLÃœS 92: Qualiter puellae infra tempus emaritationis earum / in domo paterna mancant? v^uo uero pacto puellae / quae capillos adhuc uela-mine nudatos geſtaut / decedentibus earum genito-libus / in paternis laribus / iuribuſque
>oſseſsionariis d) ad nuniles ipſarum annos permanere; & qualiter de illis tandem emaritari debeant: ſuperitis / ubi de bonis per defectum ſeminis decedentinm impe-tratis tractatum eſt / e) manifeſtum liabes docu-jnentum. §. 1. Qualiter autem quarta puellaris aeſtima-ri debeat; & quid Caſtrum / quid Curia nobilitaris / quid Seſsio Jobagionalis etc. ualeut; in Serie aeſlima-tionuni / infra J) clare patebit. TITÃœLÃœS 93. Quid ſit DOTALITIUM definitiue? & quid PA— RAPHERNÃœM? Item / ſuper ſolutione Dotum / & rerum parapher-naliuin / id occurrit animaduertendum; quod quan- quam Dos (unde Dotalitium deſcendit) ac Donatio / & Paraphernum longe different / nos tamen confuſo uocabulo Dotem / & Donationern ſimul per-miſcentes; Dotalitium / uel ſolummodo Dotem di-cimus: Quae uxori propter eius dejlorationem / & concubitum / de bonis mariti datur. §. 1. Puraphernales autem res dicimus.* omnia bona mobilia / quae muliori / aut per maritum / aut parentes / uel fratres / ſiue etiam alios quoſcunque / tempore ſolennjtatis nuptiprup / aut deſponſationis / uel ſubarrhationis eius / dantur. $j. 2. Unde ſciendum ; quod e regni noſtri ue-teri / approbataque conſuetudine; Dotalitium / eſt inerces foeminarum legitime coniugatarum / ob de-bilum matrimonii / de bonis / & iuribus poſſeſsio-nariis inaritorum / iuxtu Status illorum exigentiara dari conſueta. $ 3. Nam ſecundum Status / & dignitatis ma-ritorumpraeeminentiam / ac bonorum / & iuriuin poſſeſsionariorum eorundem quantitatem uariatur / fit-que ſolutio Dotalitiorum: uerbi gratia: Relicta Ba-ronis plus conſequitur ratione Dotalitii / quam relicta unius Magnatis. Itidem relicta Nobilis / centum / uel quinquaginta colonos poſsidentis / plus nomine Dotis aſsequitur / quam alterius Nobilis / cui minor fuerit colonorum numerus. §. 4. Si enim maritus oßieium Baronatr/s geſ-ſerit; tunc midier ipſa centum marcas: Si uero Ma-gnas / uel Büro ſolo nomine fuerit / & officio Baro-natus caruerit / aut inſignis Nobilis / uel miles ex-ſtiteril / & quinquaginta Seſsioues Jobagionales po-puloſas / uel plures habuerit; relicta eius / quinquaginta marcas pro Dote ſua conſequitur: Marcum quamlibet per quatuor ßorenos Hungaricales / aut quad ringen tos denarios / praeſentis monetae / compu-tando. §. 5. Relictae autem aliorum inferioris Status / & conditionis Nobilium / de bonis / & iuribus marito-rum poſſeſsionariis / ſecundum magis / & minus / iuxta ſcilicet bonorum quantitatem / apſtiinatione commimi mediante (excluſis agris / ſvlviſque / & pratis / ac aliis pertinentiis / & prouenlibus bonorum exterioribuſ) Dotes ſuas rehabere poterunt g) $. (). Mortua uero midiere / qui ſibi in linea conſanguinitatis propinquior erit; dotalitium eius re-quirendi / ſibique uendicandi habet facultatem. h) TITÃœLÃœS 94. Qui ſint / & intelligantur ex officio ueri Baroneſ regni ? e autem ſuper officiis / & nominibus Baronatu-um / dubium ſuboriri poſsit; eorum nomina hie in-ſerenda exiſtimaui. §. l. Sunt itaque ueri Barones / quorum ab antiquo nomina / Decretis / i) & Literis confirma-tionalibus regiis / inſeri conſueuerunt. §. 2. Palatinus regni liungariae: iudex Cu-riaellegiae: regnorum Dalmatiſe / Croatiae / & Scla-voniie Banns: VVaivoda Tranſylvanus;,fc)etSiculo-rum Comes. Banus Zewrinienſis: l) nam Ma-cliovienſis Banus / per Turcas noſtro a;vo deletuſ eſt. a) a. 36. i545. p. 1. t. 19. Conf. artl. a5. & 26. 1715. b ) Haiadon leänyak. c) Viel. inf. titt. 111. & 112. d) Avitis / quamvis ipſas non concernentibus. Com. Syſt. hic. e ) Sup. tit. 29. f) Titt. 133. & 334- g) Hjcc dotis taxatio intelligenda eſt de Dote Lega-li / ex Bonis etiam Äviticis txolvcndu / conforiniter ad tit. 97. p. 1. Et quas datur etiam ex Bonis poſt con-tractum Matriinoniuin pignori obligatis / iuxta p. 1. t. 100. Ncc non de Bonis Mariti / durante Coniugio / uel Erius acquiſitis / de quibus fors mulier portionem non aberet; niſititulo dotis. Com. Syſt. hic. h) Correctum eſt: Jam cedit Marito. an. 16J7. Hoc autem ſine hſeredibus / & abinteſtato decedente ; Fi-ſco. a. 26. §. fin. 1715. i ) Nomina Baronum / atemporibus Ludoriti. I Con» firraationi Diaetalium Decretorum adſcripta legun-tur. Andreae. II Decreto / ſola Praelatoruin nomina ſubjecta ſunt. Anterior um uero regumDecretis. nul-la. Quando autem mos coeperit / eorundem nomina Literis regiis Priuilegialibus ſubjiciendi / non liquet. A) Tranſylvaniam Principatum redacta / ceſsauit eius Wraivodatus / proinde & Baronatus. De rebus Tran-ſn I uaniae / & Siculiae ; Vid. inf. p. 3. titt. 5. & 4. I ) Seu Scuericnſis (Ungaris Sſörinyi Ban) ſicdictus a Caſtro Szöreny / Zewrin / ſeu Seuerino,adDanubium / prope Orſauam ſitu : ſtd dudum a Turcis protrito. 36 PARTIS I. Titulus 95. Titulus 96. Titulus 97. Titulus 98. eſt. Item Tauernicorum: Janitorum: Pincernarum: Dapiferorum: ac Agazonum / regalium / & regina-lium Magiſtri; Nec non Themeſienſis / a) & Po-•onienſis Comites. b) 3. Horum omnium Relictis; pro earum Do-tibus / & rebus Paraphernalibus / centum (ut prae-miſsum c) eſt) marcae / per eos; quorum intererit / dai-i ſolent / atque debent. TITULÃœS 95. Quod Dotalitiorum ſolutio / partim pecuniis / partim rebus uenalibus fieri debeat / & quales ſint res uenaleſ? Dotalitiorum autem ſolutio / partim pectmiis nu-meratis / partim uero rebus mobilibus / & uenalibus (juxta tamen uerum pretium / & ualorem earundem rerum) fieri ſemper ſolet. §. 1. Excluſa tamen ueſtium ſartitai-um / d) ac armorum / & equorum / boumque / ac aliorum pe-coriun claudorum aeſtimatione: Quae in ſortem ſolutionis Dotalitiorum non acceptantur. $. 3. Res autem mobiles / & uenales / in hac parte tales eſſe debent; quae in foro quotidiano uendi poſsunt / prout ſunt: oues / boues / equi / caprae / uaccſe / uituli / & porci / qui ſe mouere de loco in locum commode poſsunt Titulus 96. Quod mulier / a primo marito integram ; & a ſe-cundo / medium Dotem habeat. Et unde Do-talitia ſolvantur ? X t e m aduertendum; quod quaelibet foeminarum / a primo marito (ratione fioridae uirginitatis / in qua nuptui tradita fuit / integram Dotem: a ſecundo uero / poſt deflorationem ſcilicet nubendo; mediam duntaxat Dotem: a tertio / quartam partem; a quarto / octauam ſolum partem Dotis habet §. 1. Si quae autem etiam quinto / uel ſexto marito nupſerit; Dos ſua in tantum minuetur / ut admodum exigua ſit futura. $. 3. Soluuntur autem Dotalitia mulieribus / de bonis / & iuribus poſſeſsionariis maritorum / ad quae fuerint traductae. $. 3 / Naui de iuribus paternis / non Dotem / ſed Quartalitium «?) habere debent: Niſi forſium ali-qua earum / Dotalitium raatris / uel auiae ſuae / re-quireret: quod de iure facere poterit / ſi Expedito-riu / ſuper eo / prius non fuerit data. a) Hodie Banatus audit / ſcd ſine Bano. b) Prxter hic recenſitos / ſunt etiam Uarones ftegni ; Cubiculariorum / ctCurix regis Magiſtri: neſcio qua» litter iſthic omiſsi. Hos omnes / olim etiam Jobagio-nes regni / aut Jobagiones cum honore dictos fuiſse; patet cx Andr. II. art. 10. 11. & 34. c) Tit. g3. d) Reſpui etiam: poſse uidentur Monilia / Cubiculo-rum Mobilia / Kei aconomicx inſtrumenta / & aha id genus / quae difficulter emptorem inueniunt. t) Ant portionem xqualem: ſi nempe Bona paterna ſexutn utrumque aequo iure concernant. f ) Obſcuri huius Tituli ſenſus / explicari debent per a. 11. 1787. & a. 26. 5- ßn. 1615. g) Et uiciſsim ad Maritum / uxore ſine liberis / & Faſsione / Vel Teſtamentaria diſpoſitione / uiam uniVerſx Carnis ingrediente. a. 11 / 1687. h) Sup. t. 3o. i ) Idem deducitur arg. t. 3o. p. 1. Et hxc ſuo modo / etiam de Fiſco regio intelliguntur / in caſu de-fectus: Senſu artt. a£. & 26. 1615. Ubi tamen Titulus 97. Qualiter Dotalitium / & Quartalitium / ſimul quaeri poteſt? • Sciendum eſt tamen; quod Dotalitium matris / & auiae / ſimul / una / & eaaem perſona quaerere non poteſt. §. 1. Nam / ſi matris meae Quartalitium quaero ; tunc Dotalitium auiae mece quaerere debeo: Quia mater matris meae / auia mea eſt. §■ 3. Si autem ſola mater mea Quartalitium ſu-um de iuribus paternis quaerat; tunc ipſa Dotalitium matris ſuae / & non auiae quaerere debebit: Nam auiae eius Dotalitium / illius generationis / & quidem propinquioris eſt quaerere; de cuius proſapia mulier lila proceſsiſse dignoſcitur. f) Titulus 98. Quomodo faemince de bonis maritorum ejici poſsint? & quomodo non? & de rebus eorum mobilibus. 4 Item uniuerſae res mobiles mariti / ſine liberis / atque ſine teſtamento defuncti / cuiuſcunque materiei exiſtant / & quocunque nomine cenſeantur; ad ſuanx uxorem deuoluuntur. g) §. 1. Quae de bonis / & iuribus poſſeſsionariis / domoque / reſidentiae / & curia mariti / quannliu ſub nomine / & titulo defuncti mariti / uiduitatis tempora peregerit / & ad alia uota ſe non tranſtule-rit; etiam cum reſtitutione Dotis ſuae excludi non poterit h) $. 3. Poſtquam tamen maritata / nuptaque cui-piam fuerit; tunc ille / ad quem bona / & iura poſ-ſeſsionaria mariti defuncti / iure haereditario / ſuc-ceſsorioque deuoluta fuiſse dignoſcentur; mulierem ipſam / reſtituta primum eius Dote / de eiſdem bonis ejiciendi / & excludendi / plenariam habet aucto-ritatem. i) . . . §. 3. Imo / ſi bona / & iura poſſeſsionaria uiri ipſius praemortui / adeo copioſa / lructiferaque lue-rint / ut Dotalitium uxoris longe excedere uiueantur; tunc is / in quem bona ipſa deriuabunlur / poterit mulierem illam / ſi etiam nomen / & titulum mariti ſui gereret / de reliqua parte bonorum (quae ſcilicet ceſtimationem Dotis ſuae praecellere / & excedere uidebitur) iuris ordine / coram ſuo iudice exclu-dere: & tantum duntaxat / ad utendum / de iuribus illis poſſeſsionariis deputare ; quantum Dotis quantitas poſtulabit. k) §. 4. De loco tamen / & domo / curiaque ſolitae reſidentiae mariti; excludi mulier ipſa nequibit: Niſi forſitan domus ea / Caſtrum fuerit: quod ſibi non conceditur: ſed domus alia inariti / exlra caſtruin alicubi ſita; ad habilanduin eidem deputabitur. $• 5. conditio Dotaliſtx conſideranda ueniet. Eſt enim Do'a/iſta duplex: Vel ſimpliciter talis uel coa-quiſitrix. Et hac / prxter Dotem / acquiſita 9ua / ſiue ab hxredibus / ſiue a Fiſco / iure prxtendere poteſt. inf. t. 102. a. 67. 16*2. A) Id eſt; ſiue per Filios / & Fratres congeneratio-nales / ſeu illis non exiſtentibus / aut nolentibus; er alios Condiuiſionales / ſucceſsionem in Bonis abentes / coram iudice competenti contra Vidu-amagatur; ſemper coinpetentem ſtatui ſuo (non ad proportionem Dotis / ſed ad Bonorum ſubſtan-tiam) debebit .ſubſiſtentiam habere: ut ſcilicet Bardnis regni Vidux / 100. ſubditi / & non ſim-plicis Inquilini: Inſignioris alicuius Magnatis ; 5o. & Nobilis Vidux / a5. circiter / aſsignentur. . Com. Syſt / hic / & prax. Id quod procedit etiam in caſu / quo aliquis Bona Mariti / quocunque ſub Titulo impetrarct: Uxorem enim illius / etiiſdem / ſenſu huius Tituli / tolerarc deberet. Qtiia res / enrn onere procedit: Et Collatio; ntia mſ! deductis Acre / & Jur» alieno / accipitur. PARTIS I- TITLLÃœS 99. TITULüS 100. TITULÃœS 101. TITULÃœS 10a. $. 5. Secus eſt de illis / qui multa habent / atque Soſsident Caſtro. / pro loco habitationis deputata: [am hoc caſu; etiam mulicri / Caſtrum deputari poterit habitanilum. a) TITULÃœS 99. De diuiſione rerum mobilium mariti; inter Reli-cturn / & Liberos / ac Fratres eiuſdem. XJbi autem maritus decedens / filios / & filias / ſi-mul cum uxore / nec non fratribus indiuiſis / in domo ſua poſt obitum ſuum reliquerit; tunc primum / portio defuncti a portionibus fratrum indiuiſorum ſuperexſtantium / in cunctis rebus mobilibus diuidi / ac ſequeſtrari debet. b) §. 1. Deinde uero / omnes res mobiles ipſius mariti praemortui / quocunque nomine cenſeantur / inter uxorem / ac filios / & filias eius communiter diuiduntur: & in tot partes / quot perſonae ſunt in domo / nondum diuiſae / uel emai*itatae; ſequeſtran-tur: ac unieuique / portio ſua reſtituitur: c) dem-pto eo; quod equos curriferos / & ueſtem potio-rem mariti defuncti / Domina relicta illius / pro ſe tollet §. 2. Arma uero militaria ; d) ſine diuiſione / filiis / aut fratribus indiuiſis cedent $. 5. Ulis autem omnino deficientibus; non ſo-lum ea / ſed & omnia bona mobilia (prout jam e) praemiſsum eſt) in eius Relictam (niſi lorſitan ſuper eiſdem maritus teſtamentum J) fecerit) deuol-vuutur. $. 4. Filios autem / hoc in loco / cum patre de-functo nondum diuiſos; Filias uero / de bonis ſuis nondum nuptui traditas / & emai'itatas / intellige. Nam poſt diuiſionem; filii / & poſt connubium fi-liae / g) portionem de huiuſmodi rebus / & bonis mobilibus paternis / habere non poſsunt h ) TITULÃœS 100. De Paraphernis / & rebus / cum ſponſa; ac tempore nuptiarum / ſponſce datis. !N^otandum tamen eſt / quod ueſtes / & aliae quae-libet res cum ſponſa perparentes / uel fratres / aut alios quoſpiam tempore (ut praenotatum eſt) ſo-lennitatis nuptiarum / aut deſponſationis / uel ſub-arrhationis eius datae (quas nos res / Parapherna-les dicimuſ) mortuo niarito ſine liberis / eidem ſponſae / hoc eſt / uxori (ſiquae ex illis reſtabunt) ſimul cum Dote ſua / ſalvae manebunt / reſtituique debebiuit: Nec tempore diuiſionis aliarum rerum mobilium / huiuſmodi res ſecum traditae / diuiſioni ſubjacebunt. §. 1. Imo / ſi etiam liberos / filios uidelicet / & filias habuerit / & ad ſecundas nuptias forſitan ſe mulier ipſa tranſtulerit / uel aliter cum eiſdem libe-ris ſuis cohabitare noluerit; libere res illas pro ſe retinebit $. a. Sponſa uero ſine liberis / & teſtamento defuncta; res ipſas / parentes eius / uel fratres pro-pinquiores / recuperare / ſibique uendicare poſ-ſimt *) $. 3. Liberos fernen / ſi poſt ſe reliquerit; ad illos deuoluentur. a) De Dotaliitis / etearum Exceſsibus: De reſtitu-endis per eas litteralibus Inſtrumentis: De illarum e Bonis Maritalibus amotione / aliiſque his affini-bus; Vid. a. 6t. 1618. a. 67. 1622. a. io5. 1647. & ’ art. a5. i655. b ) Ita ut Fratres indiuiſi / in Capita : Relicta uero / & eius Liberi; in ſtirpem ſuccedant / iure reprae• ſentationis. c) p. 1. t. 40. d) Argento,auro / aut qualitercunque ornata : Item ſo. nipedes / eorumque apparatus / quantumvis pretioſi / nec non Libri; Filiis / & his non exiſtentibus; Fratribus indiuiſis / e x aequo cedun t. C om.Syſt. h ic & prax. 37 $. 4. Res autem per ſponſum ſponſse; aut pro honore nuptiarum / aut pro ſubarrhatione traditae / decedente (antequam conuenirent) ſponſa; nun-quam per ſponſum recuperari poterunt: Verum tamen poſt copulam carnalem / ſi ſine liberis / & in-teſtata (nam teſtamentum ſuper illis facere poteſt) ab hoc ſeeculo decederet; apud maritum manebunt. TITULÃœS loi. De equis equatialibus defuncti / ad quinquagenari-um uſque numerum. Item hoc quoque aduertendum eſt; quod ſi maritus equos gregales (quos equatiales dicimuſ) iufra quinquagenarium numerum habuerit / ſtante / & durante coniugio ſuae uxoris aggregatos / uel emptoſj aequaliter inter eos diuidtmtur. 1. Imo ſi etiam ante coniugium / ad manus mariti / equi huiuſmodi equatiales deueniſsent / dum-modo numerum quinquagenarium non attigiſsent; pariter ^iuidi / & communes eſſe debebunt. $. a. Si tamen eundem numerum attigerunt / uel exceſserunt / tunc maritus poterit de eiſdem / tanquam rebus per eum acquiſitis teſtari : Sed ſi ſuper eiſdem inteſtatus deceſserit / intra haeredita-tes filiorum computabuntur. Verumtamen ſi auiti fuerint; tunc teſtatio quoque de eiſdem non tene-bit / neque locum habehit / niſi quantum ad portionem mariti teſtantis cederet / quod de iure fieri permi ttitur. 3. Reliqui tamen cum iuribus poſſeſsionariis pariter / ad filios / uel fratres indiuiſos / & alios ſuc-ceſsores legitimos deriuabuntur / atque jiertinebunt: Cum quibus ſolutio Dotalitiorum / & Quartalitio-rum fieri debebit: Ne praetextu eiuſcemodi ſolutionis / cogantur ſucceſsores / haereditates ſuas alie-nare: Qui & alioquin filias de iuribus paternis ema-ritare / nuptuique tradere tenebuntur. §. 4. Et hoc; ſi filiae portiones / de rebus mobilibus paternis / poſt eius obitum / non tulerunt: k) Nam hoc modo portiones huiuſmodi ad mari-tationem cedent: inſuper & Quartalitia ſua reha-bebunt. TITULÃœS 102. De iuribus poſſeſsionariis mariti / durante conjſt-gio uxoris comparatis. Xtem ulterius ſciendum; quod / ſi etiam durante coniugio / maritus quiſpiam poſſeſsiones / & iur* poſſeſsionariapretio comparauerit,et nomen coniugis in litteris Faſsionalibus mſeri non fccerit; tunc de talibus poſſeſsionibus / ac iuribus poſſeſsionariis (etſi emptitiiſ),) mulier ipſa pro ſe portionem haDere non poterit. $. 1. Verum ſi uoluerit / & nomen / titulumquo mariti ſui praemortui geſseril; ſemper uita ſua co-mite / in bonis / ac iuribus poſſeſsionariis filiorum / ac fiHarum reſidere / permanereque libere ualebit. Sub conditione tamen ſuperius in articulo (Quomo-do fucmince de bonis maritorum ejici poſsint? plane declarata. m) Dico autem filiarum; ſi bona illa ius quoque faemineum ſecuta fuerint. §. 2. Ubi uero ad ſecundas nuptias mulier ſe tranſ« ) Sup. tit. 98. f ) a. 11. 1687. g) Inf. t. 101. h ) Conf. Kitt. Dub. 45. ac 46. & Com. Syſt / hic / cita* tam in Tyroc. Jur. Ung. ad h. t. l) Jam Maritus / aut Fiſcus ſuccedit. a. n.1687. eta. 26. 1715. Mutua tamen Coniutrum ſucceſsio / ob amorem Coniufraltm introducta ceſsat in Coniuge / cuius culpa Diuortium pronunciatum eſt. Com Syſt. hie. k) Sup. tit. 99. / ) Perennali titulo : ut patet ex $. Verum ſi Jura. m) p. 1 / t. 98. 58 PARTIS L Titulus io3. Titulus io4. tranſtulerit ; reſtituta Dole ſua de illis / per eum / cui coinpetet / ejici / & excludi poterit. Qui enim per iura hcereditaria uxori ſuoe cupit complacere; ſtudeat nomen eius in emptionis / ei in faſsionrs Serie pariere. §. 5. Verum / ſi iura impignorantia a) mari-tus ipſe defunctus / quocunque tempore / ante ſei licet coniugium / Tel in coniugio ſibi obligata / poſt obitum ſuum reliquerit / etiainſi nomen uxoris / ſeu uterque ſexus hſeredum / in litteris Obligatoriis / & Impignoratitiis non contineatur ; aequaliter b) tamen inter coniugem / e) filios / filiaſque / uel fratres indiuiſos / inſtar aliarum rerum mobilium diuidentur. 4. Quoniam iura lmpignoratitia redemptibi-lia ſunt / qu® poſt redemptionem in pecunias con-uertentur: Pecunice autem inter bann mobilia com-putantur. Et hoc; ſi huiuſmodi iura Impignorati-tia / poſtea in haereditates conuerſa non fuerint. d) Titulus io3. Quod Mutier / de bonis mariti / etiam pignori per eum obligatis / Dotcm ſuarn retrahere poteſt. Sciendnm deinde eſt; quod. ſi maritus mulieris / neceſsitate forte ingruente (prout ſaepenumero Geri ſolet) iura ſua poſſeſsionaria / alteri cuipiam impi-gnorauerit / maxime abſque uxoris ſu® conſenſu; tunc morluo marito / poterit mulier ipſa Dotem ſuarn abco / qui iura huiuſmodi poſſeſsionaria pignori lenet / requirere / pariter & rehabere. e) Quoniam irnpi-gnoratio nun excludit proprietatem / & perpetuitatem iurium ipſorum poſſeſsionariorum. i. Alioquin enim / ſi mulier ipſa redemptionem illorum exſpectaret / nec prius Dotem ſuam aſ-ſequi poſset; Interim forſitan / quoad redemptio fi-eret / ex humanis decederet / & ſic Dote ſua irauda-retur. S. 2. Attamen tempore redemptionis eorundem iurium poſſeſsionariorum / ille / ad quem redemptio ipſorum ſpectabit; non ſolum ſuper capitali ſumma / pro qua utpote impienoruta fuerant; ſed etiam ſuper ſolutione eiuſcemodi reſtitut® Dotis; ſatiſfa-ctionem impendere tenebitur. Titulus io4. Quod Dotalitium uxoris / pro maleficio mariti / non amittitur. / » raeterea,ſi iura poſſeſsionaria mariti / pro eius maleficio / aut etiam per notam aliquant infidelitatis eiuſdem / f') iuridice occupabuntur (etiamſi maritus capite plecteretur) uxor ipſa nihilominus Dotem ſuam / ab eo / qui iura ipſa poſſeſsionaria poſside-bit / ſemper recuperare \alebit. g) Titulus io5. Quod mulier in adulterio deprehenſa perdit Dotalitium / ſed non res Paraphernales. uertendum inſuper eſt; quod / ſi mulier uiola-ta fide / qua marito ſuo tenetur / adulteriuiu coin- a) p. l. t. 48. §. fin. b) Exceptio / liquidato praeuie iure coacquiſitionis. Senſu art. 67. 1623. e ) Intellige Matrem / & non Nouercara. d) Diſpoſitio huius Tituli procedit de perſonis Nobilibus : Nam inter Ruſticos obſeruatur tit. 39. p. 3. Conf. Kitt. Dub. 47. e) p. a. t. 60. $. fin. f) Vel etiam ob crimen laeſae maieſtatis. a. 9. 1715. g) a. 9. 1733. 5* fin. & Matt. 6. a. 37. $. fin. h) Sup. t. 100. i ) Arg. S. Lad. I. 1. c. i3. & Ulad. D. 7. a. 47. Conf. Kitt. c. 4. q. 34.§. Octauo. & Dubb. 48. 49. & 5o. A) Nec obſtant hica. 11. 1687. & a. 36. 1715. Cum illi mutuam ſucceſsionem ſtabiliant ob unionem con-jugalem / & non loquantur decaſu illatſc mortis ob Titulus io5. Titulus 10G. Titulus 107. miſerit / & in adulterio deprehenſa / diuortium tandem ſubſecutum fuerit; perdit ipſa Dotem ſuam / ſed non res Paraphemales / hoc eſt; res ſecum tempore nuptiarum per parentes / aut fratres / uel uimm ſuum / ſiue etiam alios quoſpiam / datas / uel etiam per uirum ſuum traditas. h) §. 1. Verum / ſi poſt adulterium / maritus rao-res eius ſcienter approbauerit / cum ipſa cohabi-tando / & concumbendo ; tunc etiam Dotem ſuam recuperabit: & poſtea neque necem illi propter adulterium (ſi etiam ſecundo peccauerit) maritus inferre ualebit: Quam prima fronte / ubi ſeilicet ad notitiam eius / adulterium deuenit; libere / iui-e-que inferendi habet facultatem. i) $. 2. Ubi autem ipſa mulier ob huiuſmodi adulterium iuridice extremo ſupjJicio mulctata iue-rit; fratres eius / ſolummodo res Pai-aphernales / t) & non Dotalitium eius recuperare poterunt. Et hoc; ſi liberos non habuerit / aut teſtamentum de illis non fecerit: Nam hoc modo; ad liberos ſuos deuoluentur: uel teſtamentariis ipſis cedent. Titulus xo6. De matrimonio inter conſanguineos / ſcienter / uel ignoranter contractu. Item / ſi inter uirum / & uxorem / propter con-ſanguinitatem / uel affinitatem ’ignoratum / diuortium factum fuerit; tunc furmina tam Dotem / quam res Paraphernales a uiro rehabebit: Soboles etiam ipſorum (ſtante coniugio) procreat® / in bonis / & iuribus utrorumque parentum poſſeſsionariis / iure ſucceſsorio permanebunt. §. 1. Per hoc tamen non eſt intelligendum / quod uterque ſexus aeque ſuccederet: Sed ſi bona ipſa iuri ſolummodo maſculino deſeruiunt / ad filios duntaxat ſpectabunt: Si uero utrumque ſexum ſequuntur; tunc & filii / & fili® ®qualiter ſuccedunt. §. 2. Attamen,) ſi ſcienter / & contra pro-hibitionem fratrum / uel eis ſuccedere debentium / matrimonium contractum / & tandem diuortium ſe-cutum / uel non ſecutum fuerit ; ſoboles durante matrimonio qenerat® / in lionis / & iuribus poſſeſsionariis eoriun parentum ſuccedere non poſsunt: Sed ad fratres generationales / uel alios ſuccedere debentes / eo facto deuoluuntur. Quas / etiamſi Papa legitimaret ; tamen ad ſucceſsionem bonorum (qu® ad fratres generationales / illis non exi-ſtentibus / regiam maieſtatem reſpiciunt) ipſa le-gitimatio locum non haberet: Mulier pneterea Dote ſua carebit: Res Paraphernales ſolummodo ſuas a marito ſuo rehabere ualebit. Titulus 107. Quomodo noſcitur matrimonium / inter conſanguineos ſcienter contractum ? Scientia autem coniugum apparebit ex hoc; ſi matrimonium illud reclamantibus / & coutradicentibus fratribu» / uel ahis / ad quos ſucceſsto ſpectat: aut in hanc unionem uiolatam / ſed de morte naturali / ut ex contextu patet. / . _ . . . I ) Qui in gradu Conſanguxmtatis / uel Aflinitatis ab Eccleſia Rom.Cath. piohibito / ſcienter matrimonium contrahit / & conſummat / ſi quidem in 1. uel 2 eradu / tunc paena Mortis: Si uero in 3. uel 4’ tunc paena carceris / ad tres / uel duos annos punienduſeſt. art. 11. & it. i7a3. Idquenon obſtante Relieionis diuerſitate: cum Leges Patn» *quali-teromnes Ciues ligent / & tenet praxis. iudican-das autem eſſe cauſas Matrimoniales etiam in nac patria / iuxta SS. Canonum & Conciliorum de-creta; patet ex S. Stephan. 1. 1. c. 2. Item a. 2a. i553. a. 37. i563. a. a5. 1667. a. 70. iC:8. a. «y. 172a. a. 01- i638. 59 PARTIS I. TITÃœLUS 108. TITÃœLUS 109. TITÃœLUS 110. TJTUJLUÖ. 111. in tali propinquo gradu conſanguinitatis fuerit contractum; quod eorura utriuſque notoria fuiſset. 1. Conſanguinitas enira,- a) ſecundum ſa-cros Canones / & regni quoque noſtri legem; uſ~ que ad quarturn gradum incluſiue / counubium pro-hibet atque uetat. T I T U L U S 108. Quod ignorantia / legitimus • ſcientia uero illegi-timas proles inter conſanguineos generet. Inde ſequitur; quod ignorantia / in hac parte le- fitimas: ſcientia uero illegitimas / ad ſucceſsionem onorum immobilium utrorumque parentum / proles generat / atque producit & illegitimas proles / quantum ad ſucceſsionem praedictam. $. 1. Neque ſummus (ut praefertur) Pontifex / neque etiam noſter Princeps / in praeiudicium / & contra uoluntatem filiorum legitimorura / & alio-rum de iure ſuccedentium; legitimare poleſt: Niſi in caſu; quo filiis / aut frati’ibus non exiſtentibus / ſucceſsio directe ad Principem noſtrum ſpeclauet. Nam in eo caſu ; cuicunque / & qualitercunque uoluerit ipſe Princeps / liberam ſuper illis bonis / & iuribus poſſeſsionariis diſponendi habet pote-ſtatem. TITÃœLUS 109. Qualiter uxor Dotalitium ſuum} marito ſuo rela-xure poſsit? Item / quanquam duramte matrimonio / uxor Do-tem ſuam marito (ut communiter) triplici de Cauſa relaxere ſoleat: Primo / ſi maritus bona ſua: cou-jugis / quonun ſucceſsio non reſpicit / neque cadit in uirum ſuum / ampliauerit / & augmentayerit 2 Se-cundo / ſi expenſas / neceſsarias etiam alio modo / bonis in illis / uir fecerit: Tertioy ſi uxor marito ſuo / ut praetextu Dotalitii ſui / ipſa decedente / ſa-luti animae ſuae conſulat ; commiſerit; uel aliter ſuper illo diſponendum ordinauerit; tamen iuxta modernorum conſuetudinem / etiam pramiiſsis cau-ſis ceſsantibus / poterit mulier ipſa uiro Dotalitium / maxime in mortis articulo / qnando de metu / & timore uiri ſuſpitio tollitur / relaxare. (j. 1. Secus eſt tamen / ſi uxor in humanis agens / & ſana exiſtens / per maritum / metu / & terrore ad relaxandum ſibi cogeretur: Nam in tali caſu / facta per midierem ſuper ea re legitima reclama-tione / atque retractatione; relaxatio huiuſmodi / & Faſsio quoque inde celebxata / locurn non habebit. TITÃœLUS 110. Quomodo maritus uxori / & e contra conſors uiro ſuo / ſuper bonis ſuis Faſsionem fucere poteſt ? Caetenxm / quamvis opinione multorum / maritus uxori / & e contra uxor marito / ſuper bonis / & iuribus ſuis poſſeſsionariis (aut ob immenſum,- & eximium erga coniugem uiri amorem / aut mulieris a marito timorem) nec perennali / neque impigno-ratitio iure Faſsionem facere queat; de uetei'i tamen / & approbata Lege huius regni noſtri / tam maritus uxori / quaxn etiam uxor uiro / de & ſuper cunctis iuribus ſuis poſſeſsionariis / .potiſsimum per ſeſe acquiſitis / uel aliter obtentis (quibus uidelicet etiam alteri ignoto / uel alienigenae / de iure / ſub conditionibuſque / de uenditionibus / & alienationi-bus bonorum ſuperius expreſsis / & declax’atis / di_ a) Et Affinitas. Caetera porro impedimenta / Matri* monium dirimcntia / aut ſolum impedimenta / peten» da ſunt ex Canoniſtis / aut Theologis Moralibus. b) De / Tutela & Lurutetn / ainturper 22. ſeqq. litt / e ) Hane opinionem non eſſe ſequendam / monet Com. Syſt. hie. cum non ſit eadem ratio tetatis pro in* ſponere / Faſsionemque faeei'e poſset) liberam diſponendi / & pereimalem Faſsionem celebrandi / atque faciendi habet facultatem. §. 1. Dummodo Faſsio luijuſmodi non ſit in pi’aeiudiciunx liliorum / & fratx-unx manifeſte uex-gens. $. 2. Neque ſit coacte / & uiolenter / uel timore celebrata: Nam his modis ; facta per mulierem / legitima ſuper ea re reclamatione / nullius erit firxnitatis. §.5. Titulo autem / uel iure impignoi'atitio / Faſsio inter coniuges / ſimpliciter non admittitur: Niſi manifeſta / euiuentique ex cauſa / & ratione ce-lebretur. Puta; uxor aut de patei’nis / aut priori* mariti laribus / & domo paratas pecunias / ſiue joca-lia / gemnxas / & monilia / uel res aureas / aut argenteas / palam & ad notitiam multorum / ad maritum atlu-lit / mai'ituſque illas / & illa / aut ad bonorum em-ptionem / uel redemptionem / aut piſcinarum / uel molendinoi’um conſtructionem / ſiue domorum aedi-ficationem manifeſte conuertit: Iſto / & alio conſi— mili (ſi ſcilicet abfuerit dolus omuiſ) caſu; Impi-gnoratio / & iuſcx’iptio ipſa / admittenda cenſetur. §. 4. Nam ſi ſimpliciter admittenda l’oret; ma-l’itus ob amorem / & fauorem conſortis ſua: / bona ſua tanta pecuniarum ſaepe ſumma involueret (ſi preeſertixn erga ſuos ſucceſsores odio duoexetur) ut uix eo decedente / ſucceſsores ij»ſi / ea bona piae-notata / de manibus uxoi’is / uel cui illa tandem in-ſcribei'et / elibei’are poſsent. §. 5. Et. idem eſt ex parte quoque uxoris ad uirum (ſi i’ationabilis / & euidens cauſa / caſuſque oc-currerit) intelligeudum. TITÃœLUS 111. . De Legitima / & Illegitima puerururn letate; b) & procuratoria eorum conſtitutione. vJuoniam decedentibus / & ex hoc ſeeculo migran-tibus / Dominis Baronibus / Magnatibuſque / & Nobilibus / libei’i / & pueri eorum / in tenex-a ſaepe / & illegitima aetate ſolent remanere / & in tntclanx / edu— cationemque & defenſionenx ulinrum merito de iu-reque coguntur deuenire; ideo ſuper ipſorum quoque puerorum tutela / & educatione ti’actax’e neceſ-ſario congi’uit. 1. Antequam tamen de ipſa tutela ti’acte-tur / de aetatibus eorundem puerorum aiiquid diſse-rendum occurnt. §. 2. Ubi ſciendum; quod liberorum alii ſunt perfectce aetatis / alii imperfectce. Perfectae aetatiſ1 ſunt; maſculi / uiginti quatuor annorum. Foeminae uero iuxta modernorum conſuetudinem; ſedecirnannorum. 5. Imperfectae / autem aetatis ſunt / qui infra huiuſmodi perfectae aetatis annos uitam agunt. Et horum alii ſunt legitimer aetatis / alii icro illegitimes. Legitim« aetatis (qui & puberes dieuntur) maſculi pai’iter / & foemellae / noſtxa hac tempeſlale; ſunt duodecirn annorum. 4. Licet de noſtra ueteri conſuetudine; maſculi decimo quarto :foeminae autem; duodecimo eo-runx anno / dicantur eſſe legitim« aetatis. c) 5. Yocantur autem / uel dicuntixr legitim« aetatis pro eo; quod lites jam cum alio agere / & Lnſtitutere poſsunt. Omnes autem alii infra hos annos uitam agentes; illegitimae aetatis nominantur. §. 6. Quanquam igitur ſecundum antiquorum uſum / & conſuetudinem / maſculi quarto decimo aetatis eorum anno / procunxtores conſtituere coepe-rint; noſli’o tamen eeuo / & iuxta modernorum uſum / anno «latis ipſox-uin duodecimo genex-aliter procu-ratores conſtituei'e: anno uero decimo & ſexlo / ſuper debitis / ac pignoris titulo: anno autem decimo octa- eundo Matrimonio requiſit« / atque aetatis lepitim*: Nam ibi capacitas ad copulam carnalem : liic ad actiones Juridicas ſpcctatur: qua: ſi in puellis annorum 12. eſſe ſupponitur / cux- non in maſculiriis eiuſdtm aetatiſ? 4o PAR.TIS I. Titulus 112. TITULÃœS n5. Titulus n4. Titulus n5. octauo; de auro / & argento / cſeteriſque relms ipſo-rum mobilibns / Faſsiones facere poſsunt. Anno tandem uigeſimo quarto: uni uerſa bona / & quaelibet iura eorum poſſeſsionaria uendendi / permutandi / & quo-cunque titulo uoluerint / alienandi plenariam habent facultatem. Cunditionibus tamen ſuper uenditione / ac alienatione bonorum / & iurium poſſeſsionario-rum / ſuperius conſcriptis / per omniu ſemper ob-ſeruatis. 7. P u e 11 ſe uero / anno natiuitatis earum con-«imilitter duodecimo / procuratores conſtituere: deci-tno quarto / de debitis / ac iuribus impignoratitiis / auroque / & argento / ac aliis rebus mobilibns re-ſpondere: ſexto decirno uero anno; ſuper Quarta-litiis / Dotibus / ac cunctis aliis earum iuribus / etiam poſſeſsionaria datione ipſas concernentibus / Faſsiones (modo prſeallegato / & conditionibus ſub prae-declaratiſ) facere / & prout libuerit / de eiſdem di-ſponere poſsunt. §. 8. Duinruodo puellae in capillis exiſtentes / & prſecipue ſub tutela alienorum conſtitutae: ad Faſsionem aliquant / ipſo ſexto decirno anno / uel etiam poſt peragendam / uiolenta coactione non in— ducantur. Nam hoc modo; poſtquam nuptui tra-ditae fuerint / Faſsionem huiuſmodi coactam / ſimpliciter reuocandi / & retractandi habent auctorita-tem: cum potiſsime ſui iuns tunc non fuiſse digno-SCuntur / hoc eſt; non in poteſtate propria conſtitutae. Titulus 112. Qui / uel quar intelligantur ſui furis eſse? Et de puerorum triplici Tuiela. Sui iuris autem dicuntur eſse; qui in nullius poteſtate comiſtunt.' $. 1. \ irgines autem / & puellas / quamdiu uiro non nupſerint; ſemper ſub alterius tutela / & poteſtate perſiſtere conſtat: Namaliter / carentes Tuto-re / ipſae ex ingenii earum leuitate facile ſeduci / de-cipique poſsent. Unde merito de tutela / & tutori-bus puerorum aliquid dicendum congruit $. 2. Ubi no t and um / quod triplex eſt tutela; ſcilicft Legitima / Teſtamenturia / & Datiua: Quae licet definitiue / ſit / poteſtas ad tuendum eutn / qui ob irnperfectam cetatem ſe defendere nequit / de iure data / atque permiſsa ; tamen uirtute ſui uoca-buli defenſionem ſemper deſignat. §■ 3. Unde & tutores auctoritatem ſolummodo defendendi / & non alienandi bona ptipülorum habent. a) Titulus n3. ' - De prima Tutela / quoe Legitima nominatur. 1 utela igitur Legitima dicitur; parentum pariter & fratrurn defenſio. Nam ſi patre praemortuo / & matre ſuperſtite / filius / uel filia illegitimae aeta-tiſ> in domo paterna remanſerit / mater ſua / quamdiu titulum / & nomen mariti ſui praemortui geſ-ſerit / & ad ſecundas nuptias ſe non tranſtulerit; tutelam lilii / & liliae gerere / exercereque permittitur. ' 1. Et e conuerſo / ſi mater deceſserit / pa- tre ſuperſtite / ſi etiam de ignobili / ac ruſtica progenie pater ipſe oriundus fuerit / & iura poſſeſsionaria in iiliuin / uel filiam / non paterno / ſed ina-terno iure redacla exs titerint; tutelam bonorum / atque etiam liberorum / Pater / & nemo alter / exer-cebit. Maior namque reputatur tutela perſonce • quam bonorum conſeruatio. Et hoc infira tempus illegitim«; aetatis puerorum. Licet puellas / etiam poſt tempora legitiinae aetatis / infra maritationis tempus / ſub tutela ſemper eſſe conueniat / prout immediate praenotatum eſt. n) (!onF. Dub. 5i. & 5a. §. 2. Animaduertendum .tamen eſt; quod / ſi pater ignobilis ſecundam uxorern duxerit / & bona pupillorum a prima uxore relicta dilapidare coepe-rit / hoc caſu tutela eius ceſsabit / & in alterum tranſibit. . $. 3. Yerumtamen pater nobilis exiſtens / etiam nepotiun ſuorum (filio decedente) tutelam / & pro-viſionem / tanquam caput principale / ſupportabit. §. 4. Nec id praetermitteiKlum eſt; quod / ſi {mpillorum nuiter / ſeparata patrimonia / ipſam ſo-am / & non maritum concernentia habuerit; mor-tuo marito (ſi etiam ad ſecundas nuptias ſe tranſtulerit) a tutela filiorum / uel filiarum in ea parle mater exeiudi non debet; Ex quo / ſucceſsio bonorum / ſit cauſa tutelarum: & ipſa cenſeatur eſſe / quae debet filios / & filius in huiuſmodi bonis äuis / poſt ſe relinquere ſucceſsores / & haeredes. $. 5. Verumlamen ſi filius fratres habeat / ad quos ſucceſsio: ſeu deuolutio iurium / & bonorum paternorum ſpectare uideatur; curam / & tutelam eorundem bonorum paternorum frater propinquior / & non mater exercebit / ſicuti de fratrum / & con-ſanguineomm tutela / infra clarius dicetur. . Titulus n4. De ſecunda Tutela / quae Teſtamentaria appellatur. Secunda tutela / dicitur Teſtamentaria / dum ui-delicet pater in agone conſtitutus / & filios / uel fi-lias / tenerae / illegitimaeque aetatis exiſtentes / & fra-trem (cui onus tutelae congrueret) aut non liabe-ret / aut quidem haberet / ſed illum ad bona ſua diripienda aſpiraturum / & ex eo ſuſpectum Tuto-rem futurum eſſe conſiderans / filios ſuos / uel etiam filias / tutelae / defenſionique cognatorum / aut con-ſanguineorum / uel ſaejie amicorum ſuorum ſubmittit. §. 1. Et haec tutela / non ſolurn ad filios / uel filias ſuperſtites / ſed etiam ad poſthumos / & poſt-humas ſe extendit: Qu«e (niſi fratrum carnalium / uel uxoris / legitima / & iuſta praepediatur contra-dictione; & dummodo talibus perſonis / quae ad tutelam / ſecundum conſuetudinem patriae noſtrae ad-mitti conſueuerunt / teſtatio tutelae fiat) ſemper tönet / atque ualeL T I T U L U S. n5. De tertia Tutela / quoe Datiua nuncupatur. 1 ertia tutela dicitur Datiua / quin dafür a Principe: Quae etiam / Principis / & Patronorum tutela nuncupatur. b) $. 1. Et habet fieri ; quando tam Legitima / quam etiam Teſtamentaria tutela deſinit / & deficit / hoc eſt; ſi pater inteſtatus deceſserit / & nec fratres / nec conſanguineos (quibus tutela compe-teret) poſt ſe reliquerit §. 2. Tutelae datio ad Principem / & Patronum ſpectat. Quoniam deficientibus cunctis fratribus / qui uigore ſucceſsionis bonorum / onus tutela? ſu-bire tfebebant / mox huiuſmodi ius ſucceſsionis in Principem redundabit / qui tanquam legitimus / & uerus ipſorum orphanorum / & pupillorum ſucceſ-ſor / ac patronus / de tutela ipſorum providere con-ſueuit / & de facto ex ſuſcepti regiminis ſui officio / ſubuenire debet. §. 3. Ubi ſeien dum; quod Princeps ipſe noſter / praemiſsis ſic ſtantibus / tales Tutores or-phanis / & pupillis ipſis dare / deſignareque debet / quos rntellexerit ad Tbona / & iura illorum poſſeſsionaria non aſpirare: Et in eo comitatu habitare / ubi orphani ipſi quoque reſidentiam perſonalem habent; Et quod de alienatione / uel dilapidatione bonorum eorundem pupillorum / per ipſos Tutores facienda / non timeatur. §. 4. b) Conf. a. 68. i;i5 & artt. 24. i655. 3a. i65g. ibid. dilucidatos. PARTIS I. Titulus 116. Titulus 117. Titulus 118. Titulus 119. $. 4. D e b e n t autem liuiuſmodi Datiui Tuto-res / coram Comite / uel Vice-Comite / ſi fieri pote-rit / aliter autem coram uno / aut duobus iudici-bus Nobilium illius Comitatus / in quo (utpraefer-turj pupilii ipſi habitare dignoſcuntur: Yel / ſi bona / & iura poſſeſsionaria eorum multa / & magna / •in diuerſiſque Comitatibus ſita fuerint / & poſita; co*-ram uno ex iudicibus regni Ordinariis / uel eorum uices gerentibus (prout uidelicet bonorum / ac iuri-um ipſorum poſſeſsionariorum qualitas / & conditio requirit) ſuper omnibus rebus / & bonis ipſorum orphanorum / Inuentarium / & regeetum J'acere / ut expleta tutela. / de omnibus rebus inuentis / & ma-nibus eorum aſsignatis / & de fructibus quoque bonorum / tempore medio pörceptis / congruam ratio-nem reddere queant. 5. Quoniam de male diſpenſatis; Orphanis / illis jam legitimara aetatem agentibus / Tutores ipſi ſatiſfacere tenentur. Et non ſoluin Datiui / uerum etiam Legitimi ac Teſtamentarii Tutores / ad prae-miſsa facienda pariter obligantur. $. 6. Q u o d autem inipuberes / ſeu illegitimes cetatis pupilii / & orphani / ſub tutela eſſe debeant; naturali iuri / rationique conſonum / & conueniens uidetur; Ãœtilli / qui propter imperfectam aetatem ſeſe defendere nequeant; aliorum tutela / defenſioneque gubernentur. norum ipſorum patrc / reale dominium habuerunt i tunc de tutela gerenda diſtinguendum erit. . $• 1* Aut enim agnati & cognati unius / et eiuſdem ſunt aetatiſ? aut annis / & aetate inter ſe differunt ? Si eiuſdem aetatis / & tutelae capaccs fuerint / hoc eſt / uiginti quatuor annorum exſtiterint; tunc agnati (prout iminediate pnemiſsum eſt) tu-telam ipſam gerere debebunt. Si tamen cognati maiores / & agnati minores annis fuerint; interea temporis quoaduſque agnati tutelee capaces enuit / cognati ſunt ad tutelam gerendam admittendi. / 2. Licet poſt tempus legitimae aetatis / etiam infra perfectam puerorum aetatem / uiginti quatuor annos modo antelato repraeſentuntem / pleioſque fratrum / & agnatorum / ad tutelam deputatos fuiſ-ſe recolimus: In caſu praecipue / quo matrem orphanorum nd ſecundas nuptias tranſiiſse / & per hoc bona eorum deſolationi ſubjaeuiſse comperi-mus. eiuscemodi qüoque tutela in caſu praemiſso ſuſtinetur. $• 0. Intelligend um tamen ſemper eſt / tam de agnatis / quam etiam cognatis / hoc eſt lratri-bus uirilis / & foeminei ſexus / modo prechabito / onus / & exercitium tutelae; qui in gradu lineae con-ſanguinitatis propinquiores orphanis / & proximio-rcs / anniſque / & aetate maiores eſſe dignoſcuntur. Titulus 116. Qualitcr uirilis; & qualiter foeminei ſexus fratres in Tutela ſucceclant Pa) Sed ut praemiſsa clarius innoteſcant / ſeiend um eſt; quod quia onus tutelee / eo online defertur / & 110-tat ur / quo bonorum ſucceſsio / ſeu iurium poſſeſsio-narioruin deuolutio; Deficientibus igitur / & non exi-ſtentibus teſtamrntariis tutoribus; ad fratres / & conſanguineos defuncti hominis / in quos uidelicet (eo haeredibus deficiente) bona ſua deuolvi debe-rent / tutela pupillorum defertur / deriuatur. $. 1 / Fraternalis autem propagatio duplicem per lineam ; uirilem ſcilicet / & J'uemineam / deſcen-dere conſueuit. Fratres itaque per lineam uirilis b) deſcendentes (qui & agnati nominantur) ſemper conſanguineis / & fratribus muliebris ſexus (qui etiam cognati dicuntur) in tutela ſubeundu praeie-runtur: Et iſti / foeminei ſexus cognati / non aliter / niſi deficientibus ]>er omnia fialribii9 uirilis ſexus / ſiue agnatis / ad tutelam exercendam admittuntur. $. 2. Et tunc quoque non aliter; niſi bona / & iura poſſeſsionaria pupillorum / & orphanorum / utrumque ſexum / uirilem ſcilicet / & fnemineum aper-te concemere / manifeſteque ſequi dignoſcantur. §. 5. Nam ſi de bonorum / & iuritim poſſeſsionariorum ſucceſsione / atque deuolutione (utrum ſci-licct illa utrique ſexui deſeruiant / uel certe ſexum ſolummodo inaſculinum concernant) dubitatur; tunc cognati ipſi (etinm agnatis non exſtantibuſ) ad tutelam non admittuntur / ne bonorum ipſorum orphanorum dominium / & po9ſeſsionem / ſub hu-juſinodi tutela» colore / pro ſe uendicare uideantur / linde in hoc quoque caſu Datiui inagis tutores a Principe poſtulantur. Titulus 117. Quid / ſi Jura poſſeſsionaria utrumque ſexum concernant de tutela faciendum ſit? uertendum tamen eſt; quod / 9i iura poſſeſsionaria pupillorum / utrumque ſexum aperte ſequun-tur / hoc eſt; ſi etiam foeminei ſexus homines / in illis iuribus poſſeſsionariis / uiuente adhuc orpha- Titulus 118. Quid ſit agnatio / & cognatio / uel agnatus / & co-guatus ? TJbi breuiter ſciendum eſt / quod hoc nomen agna-tionis / non eſt naturale; ſed ciuile nomen: & in-uentum eſt iure ciuili ad diilerentiam naturalis co-gnationis / ut per hoc diuerſitas originis maſculo-rum / & ibeminarum diſtingueretur* $. 1. Ex quo claret; quod omnes / qui ſunt agnati / ſunt etiam cognati / 8cd non c convcrſo. Quoniam agnatio ſpecies eſt cognationis / cognatio uero generale nomeneſt / tam ad maſculinos / "quam fueininas pertinens. Quamvis agnatio (ſicut c) pree-tactum eſt) vjrilis duntaxat; & cognatio foeminei ſexus homines hoc in loco deſignet. Titulus 119. Utrum teſtamentaria tuitio deſtruat •legitimam / ct e cunuerſo? Sed quſeſtio ſuboritur; Utrum Teſtametitaria tutela adimat Legitimam; uel e contra / Legitima Toſtamentariain7 Diccndum / quod Teſtamentaria rite bonoque modo / ct illis perſonis / qu® ad tutelam de iure admittuntur / facta; auferat ſffipe Legi-timam / ſed non ſemper. §. 1. Pro cuius lucidiori notitia / & intelligen-tia aduertendum eſt; quod ſi pater (etiam ſui' iuris exiſtenſ) filios ſuos impuberes / & tener® eeta-tis / talibus perſonis / qua: jyerjuri / uel publici au-carii / patria lingua Ludas nuncupati / aut aliter infames / ſiue proſcripti eſsent: uel nolam infideli-tatis quovis modo incurriſsent (ſi etiam per uirilis ſexus lineam de parentcla ſua deſcendiſsent) tutandos committeret / quia per eorum liuiuſmodi infamiam / & nolam / a iure ſucceſsionis deciderunt; ad tutelam in praeiudicium fratrum de iure 9uccede-re debentium / non admittuntur. 2. Similitter ſi pater filias ſuas (non exi-ſtentibus liliiſ) Cognatorum cuipiam in teſtamento ſubmitteret defendenda9 / huius quoque tutela / in praeiudicium / & periclitationem iurium agnatorum / ſeu fratrum conaiuiſionalium / & in bonis ſuis rite ſuccedenlium facta; non teilet / neque adinitlenda cen- a) De ſucceſsione in Tutoratu. per 3. ſeqci. artt. b) Inf. t. 1.8. ^ â„¢ c) Sup. titt. 116 & . 17. Coup. Jur.IIung. Tom.I. F 1 PARTIS I. T1TULUS 120.. TITULCJS lai. Titulus laa. Titulus ia5. 4a cenſctur: Ne ſub colore eiuſcemodi tutela / fratres ipſi / iuſtis eorum iurihus fraudari dignoſcantur. §. 3. Sape namque pater filiis orbatum ſe cer-nens / amore filiarum captus / ne dum per tutelam, ' uerum etiam aliis exquiſitis coloribus / & litulis / in bonis ſuis / illas / in fratrum ſuccedentium praiudi-cium hareditare nititur. 4. £ contrario uero ubi pater fratrum / ſiuc agnatorum ſuorum quempiam aa bona ſua / nouae diuiſionis / uel alio titulo / & colore aſpirare; uel de facto lites illum inde ſuſcitare cognouerit; non obſtante ſucceſsionis / & conſequenter legitima tutelac iure / Clios ſuos / cui maluerit / protegendos / teſtando committere poterit. $. 5. Non tamen cognatis / ob rationem ſupe-rius praedeclaratam. Niſi forte bona / & iura poſ-ſeſsionaria utrumque ſexum m:uiifeſte ſequantur / atque concernant; Nam hoc caſu / etiam cognatis ſuis pupillos / & Clios ſuos tulandos ſubmittendi habet poteſtatem. TITULÃœS 120. Duo Corollaria nolanda; De ſucceſsione Tutoria. Ex pramiſsis itaque duo Corollaria ſubinferuntur. Prim um quidem ; quod Tutores Teſtameräarii rite conſtituti / cſeteris Tuloribus / uidelicet Legitimis & Datiuis praeferuntur: ita ut primo Teſtamenta-rii / deinde Legitimi / & ultimo loco Datiui ad tutelam exercendam admittuntur. $. 1. Corollarium ſecundum; quod quia tu-tela ſecundum bonorum (ſicuti jam praedeclaratum eſt) deuolutionem defertur / ideo etiam fratres ſtdoptiui / ad quos bona / & iura poſſeſsionaria cuiuſ-piam / uirtute alicuius contractus / & regii Conſenſus deriuanda ſunt; eo in ſemine maſculino defi-ciente / & filias habente; gerendam ad tutelam tan-quam agnati rite ſuccedunt / & admittuntur: Co-gnatorwn quorumcunque iure / uel tutela non ob* ſt ante. Titulus lai. jecerit / uel ſubjici permiſerit: Qui enim Juris ſui non eſt / alterius tutelam gerere non poteſt. $• 4. Quartus Caſus; quando quis notam in-Cdelitatis incurrit / aut de perjurio convictus / & aliter infamis elfectus / ſiue proſcriptus fuerit. Prout ejjim exinde a iure ſucceſsionis cecidit • ita per hos tutela quoque deperiit. Titulus 122. Quot modis poſsint excuſari Tutores / ab onere tuitionis ? otandum deinde; quod Tutores / & praeſertim Datiui / multis modis ab onere tutelae ſeſe excuſa-re poſsunt. §. l. Primo; propter Cliorum multitudinem / & loci diſtantiam: Quia uariis negotiis incumbere nequeunt. §. 2. Secundo; propter ui Har um / ſeu poſſeſ-ſiouum in diuerſis locis / & comitatibus adjacentium multitudinem. §. 3. Item / propter continua bella Princi-pum / ſi fuerint milites / actu / & opere militiam exercentes. $. 4. Item / propter ſeruitium Reipublicae / & expeditionem negotiorum Principum / prout ſunt Cancellarii / Oratores extra regnum delegati / Ma-giſtri / Protonotarii / Proviſores curiarum / Admini-ſtratores prouentuum / Biſpenſatores rerum / & pe-cuniarum / a) & alia conſimilia officia gerentes. §. 5. Item / propter inſanabilem / & incura-bilcm inCrmitatem: ſape etiam ob litterarum in~ ſcientiam. §. 6. Item / propter capitalem inimicitiam / quam habuerunt aduerſus patrem pupiUorum / & itidem habent contra pupillos. §. 7. Item / propter ſenium / quando uidelicet ſunt ultra ſexaginta annos. §. 8. Item / dum imperfecta eetatis / ſeu mi-nore;*viginti quatuor annis fuerint; ab oneribus tu-telarurn gerendis / ſeſe {ſi uolunt) excuſare poterunt. Titulus 123. De caſibus / in quibus fratres ad tutelam non admittuntur. Sciendum ulterius; ’quod quatuor ſint pracipue Caſus / in quibus agnati / ſeu fratres / ſiue carnales / ſiue uterim / ſiue coudiuiſionales ad tutelam ſube-undam non admittuntur. §. 1. Primus; quando fratrum quiſpiam caput ſuum / & bona ſua amittit: Prout ſunt / qui in ſententia capitali convincuntur. Quamdiu enim frater ipſe grauamini / & oneri huiuſmodi ſenten-ti* ſubjectus fuerit; tutelam exercere non per-mittitur. §. 2. Secundus Caſus; ſi uillam (qua ad ſuceſsionem fratrum mutuo pertinebat) ſine ratio-nabili / & euidenti cauſa uendendo / uel aliter a ſe alienando / ainiſcrit: Si etiam per hoc libertatem capitis retinuerit ; tunc tutela officium amitlitur. Nam etiam de dilapidandis / & alienandis orphano-rum / ac pupillorum bonis / praſumptio pariter / & ſuſpicio de illo per hoc habetur. $. j. Tertius caſus eſt; ſi quis fratrum / ſiue agnatorum / alieno iuri / hoc eſt poleſtati / ſe ſub- a ) Uniuerſira / rationibus aliorum obnoxii / ad gerendam Tutelam ſunt incapaces: Nam ad neceſsariam geren* diTutoratus habilitatem / Facultas ſatiſfaciendi Pu-pillo / tanquam fundamentum praeſupponi de bet: Eo omnis Tutor / tacitam hypothecam uniuerſorum Bo-noröm ſuorum / uſque ad uires ſubſtanthe pupillaris / praſtare ceaſetur: Quam / dandis alienis rationibus obnoxii / uehit qlteri obligati / dare poſse non uidentur Com. Syſt. hic. b ) Si Tutorex lietralibus inſtrumentis / autundccun-que aduerterit / Jus dubium / aut imllum / & Bona Quod Tutores fidelitter teneantur gerere officium tuteloe. Et quot modis fiant ſuſpecti? Conſiderandum demtun eſt; quod Tutores fidelitter / b) ct probe debent / teilenturque gerere pupillorum tutelam. §. 1. Nam aliter ſi comperti fuerint in ſuſpi-cione / maleque / & ſiniſtre tutelam geſserint; non ſolum remouentur ab officio / & adminiſtratione tutela / ue»’um inſuper (ſi in rebus / ac bonis pupilli temporalibus ſuſpecti / deprehenſi / & agniti fuerint) ad duplum reddendum pupillo / condemnantur. 2. Si autem in perſonam pupilli / uel cauſam eius / pratextu iurium ſuorum poſſeſsionariorum motam / contrarie / inGdelitterque egiſse comperti exſtiterint; injarnia ſempiterna inde ſequi debebit. Be damnis praterea per hoc illatis / ad duplum (ut prafertur) reddendum ſunt compeUeudi. 3. Tutores autem / redduntur / fiuntque ſuſpecti / pluribus de cauſis. Primo / ſi bona eorum propria ſtulte conſumunt. $. 4. Secundo / ſi pupillis / neceſäaria uita / ui-ctum ſcilicet / & amictum / debite non adminiſti’ant. §. 5. Pupillorum,illud prodere / aut Bona pro ſe impetrare / haud poterit: ſea omni meliori modo / ſifieri cum ſe-curitate poteſt / pro illis a regia maieſtate impetrare debebit. Si uero cum ſecuritate talis impetratio fieri non poſse uideretur; ſemper in ſecreto ſeruare / Bo-naque,una cum litteris / & litteralibus inſtrumentis / eiſaem reſignando / ſUper hoc defectu Pupillos ad-monere / & informare obligabitur. Et hoc etiam ad Vitricos / Bona cum uxore / ſcu Matre orphanorum apprehendentes / iutelligi de bet. Com. Syſt. hic. PART1S I. T1T. ui. TIT. u5. TIT. 126. TIT. 127. 43 5. Item / ſi null« exigente cauſa rationa-bfli / ipſos pupillos male tractant. §. 6. Item / ſi illos bonis moribus hon erudiunt / Tel ipſi Tutores malorum morum exiſtunt. $. 7. Ilera / ſi ſunt nimium pauperes. §. 8. Item / ſi fuerint capitales inimici patris pupillorum ; aut eo decedente ſunt jam / uel eſſe uolunt ipſis pupillis lioſtes manifeſti. 9. Item / ſi timetur / quod ad bona pupillorum ſibi ipſis uendicanda aſpirant / & ea pro ſe uſurpare contendunt. T I T ü L U S 124. Qualiter Tutores accuſari poſsint? Et de pupilliſ Jurloſis. Caeterum aduertendum eſt; quod huiuſniodi Tutores / ſiue Teſtamentarii / ſiue alterius generis exi-ſtant / ſuper praeiniſsa ſuſpicione / hoc eſt: de cri-tnine mala diſpenſationis / & dilapidationis rer um / & bonorum orphanorum y omnes indifferenter ſiue ſint uiri / ſiue midieres / extranei / conſangufeei / & affines / accuſare poſsunt: Si ob pietatis cauſam id faciunt §. 1. Pupilli tamen illegitima aetatis / per ſe} Tutores ſuos accuſare nequcunt: Verum / aduenien-te / tranſactaque legitima ipſa aetate / ubi ſcilicet lites jam gerere / & inſtituere polerunt / ſi orpha-ni ſana: mentis fuerint / Curatores ſuos ex conſilio proximorum ſuorum accuſare poſsunt. $. 2. Ubi ſciendum; quod poſtquam filii / le-gitimae aetatis annos tranſegerint / invitis / & non conſentientibus eiſdem / patres eorum Tutores illis in Teſtamento ſubſtiluere non poſsunt: Cum illius ſint jam aetatis / ut ſe proceſsu iuris defendere qucant. tj. 3. Ubi autem uolentibus / uel forſitan po-*ſtulaptibus fdiis / poſt tempora pubertatis / per pa-,rentes ipſorum Tutores aſsignantur; illi jam non Tutores / ſed potius Curatores appellantur : Quia Tutores impuberibus / & invitis; Curatores autem puberibus / & petentibus dantur. §. 4. Ut hoc; ſi geteiltes ipſi / Compotes ſunt rationis: Nam alioquin / ſi filii amentes / lurioſi / lunatici / uel mente capti fuerint; etiam poſt tempora legitima: eorum aetatis / tutelee Teſtamentario-rum / aut illis non exiſtentibus / fratrurn ſiue a-gnatorum ſuorum : & illis quoque deficientibus ; Datiuorum / a Principe ſcilicet / uel forſitan iudi-cibus Ordinariis / in iudicio deputatorum / ſubjici-untur: & illorum proviſione; ſimul cum bonis / & iuribus eorum poſſeſsionariis / gubernantur. §. 5. Qui quidem Tutores / in caſu neceſsa-rio / & praeſertim ad ſuſtenlationem illorum ce-dentr; tam onera ſuper ſe aſsumere / quam etiam de bonis eorum / prout neceſsilatis conditio poſtu-labit / diſponere poſsunt: Ea tamen alienare non poſsunt. T I T U LT 8 u5. Quod Princeps / elicun extra terminos iudiciorum / de Tutore providere poleſt. Cum itaque onus tutelae / pium opus ſit; accuſa-tio Tutorum de ſuſceptione / etiam extra terminos Oclauales / & breuium iudiciorum / ſemper / dum ßuſpicio occurrit / libere fieri / & ad Principem / ſiue regiam maieſtatem deferri poterit: Ne bona pupillorum / male / & inutilitter conſumantur. §• 1. Et poſtquam aliquis Tutorum / de ſuſpicione ipſa / hoc eſt: de crimine malae diſpenſationis / & dilapidationis bonorum orphanorum accu-ſalus fuerit; mox illi admiuiſtratio tutelae / & ora- nium bonorum pupillorum / per Principem inter-dicitur: Et infra deciſionem cauſa* / ad manus com-munes illa dantur / et‘aſsignantur. v §. 2. Ubi autem Tutor ipſe ſuſpectus / priuſ- 3uam cognitio ſuſpicionis terminaretur / ab hac luce ecederet; tunc conditio / poenaque ſuſpicionis ex-ſtinguitur quidem / attamen liaredes / & ſucceſsores eiuſdem Tutoris / rationem ſuper male diſpenſatis rebus dare tenentur / & ad ſatiſfactionem compel-luntur. §. 3. Si uero Tutorum quiſpiam / tutelam / & officium tutelee fraudulenter gerere / & adminiſtrare deprehenſus fuerit; etiamſi ſatiſfacturum / uel ſatiſ-dalurmn ſe offerat / & ſuper ea re fideiuſsores etiam promittat / atque ponat; nihilominus tamen reino-uendus eſt ab officio tutelee / & alius per Principem / bonae farnae / & conditionis Tutor / loco illius aſsi-gnandus / atque ſubſtituendus. Oldatio enim ſatiſja-ctionis Tutoris / propoſitu/n malum non to/lit / & animurn iterato male agendi non euitat: Quin po-tius uoluntatem diutius graſsandi in rebus / & bonis pupillovum; praeſtal / atque demonſtrat. Super his autem providere / remediumque adhibere; ad ſolum Principem ſpectat. T I T U L U S. 126. Quod Tutores / in cunctis ' cauſis pupillorum pro-ccdere poſsunt. Item hoc quoque non praetermittendum eſt; quod cum tria ſint genera Tutorum / uidelicet Legitimi / Teſtamentarii / & Datiui/ ſuper eorum tutcla,te-ſtimonium euidens in iudiciis produci debet. §. 1. Quod poſtquam produclum fuerit / & ſeſe Tutores eſſe docuerint; in cunctis cauſis / differentiis / & earum proceſsibus / & aliis negotiis orpha-norutn / & pupillorum / tam coram iudicibus Re-gni Ordinariis / quam etiam alias ubilibet / uigor* litterarum Reuiſiona/ium / uſque ad tempora legiti-mae aetatis eorum / procedendi / & omnia rite expe • diendi habent auctoritatem. §. 2. Sine quorum ſcitu / & conſenſu / pupilli ipſi / nec Procuratores ^adueniente legitima ipſorum aetate) conſtitucre debent: Nec etiam Faſsio-nes aliquas infra tempus pupillaris aetatis eorum facere poſsunt. Qui ſi Procuratores conſtituerent / aut Faſsiones interea facerent; nullius ermit firmi-tatis omnino. a) T I T U L U S 127. * De atatibus pupillorum reuidendis / & litteris ind» Reuiſionalibus. A.etates autem pupillorum / per iudices Ordina-rios regni / uel eorum Protonolarios: aut in locis Te-ſtimonialibus / hoc eſt; Capitularilms / uel Conuen-tualibus: reuideri / metiri / & diſculi ſolent. §. l. Et huiuſmodi reuiſioni (dummodo littera ſuper ea re Reuiſionales conficiantur) in omnibus iudiciis fides adhibetui*. Et earundem litterarum re-viſionalium uirtute; tutores in perſonis orphanorum / tam agere / & opponere; quam etiam ad ob-jecta / & propoſita reſpondere ſemper poſsunt. §. 2. Imo / ſi in cauſae cuiuſpiam proceſsu pupillos convinci / & ſuccumbere agnoſcerent ; pro ulilitate pupillorum / non autem eorum deſtructio-ne / plenariam cum aduerſa parte / nominibus / & in perſonis eorundem oqihanorura / concordandi / & in unionem (prout negotiorum qualitas exigit) deueniendi habent facullalem. T I- 44 PARTIS I. Titulus 12a Titulus x3o. TITÃœLÃœS i5i. TITULÃœS 128. Quid Lite ree Reuiſionales ualeant? Et quomodo Faſsiones / infra perfect am ce tatem factce / re-tractari debeant ? Caeterum / litterae Reuiſionales / quae uim litterarum Procuratoriarum in Omnibus negotiis / & cauſis ha-bent / etiam tranſacta / & exſpirata pupillari ceta-te / tantiun iuvant / & conferunt orphanis ; ut ſi ipſi inuneribus forte corrupti / uel blandis ſerino-nibus ſeducti / ſiue metu / & coinminatiouibus ali— quorum perculſi / atque coacti / Faſsiones perren-nales / ſuper bonis / & iuribus eorum poſſeſsiona-riis / infra & uſque perfectam ipſorum aetatem / ui-ginti quatuor ſcilicet annoriim ſpatio / cuicunque / quandocunque / & ubicunque facerent ; conſpectis poſtea ſolummodo litteris Reuiſionalibus / poterunt luijuſmodi Faſsiones per orphanos retractari / & in irritum reuocari. §. 1. 11 a tamen; ſi orphani Faſsiones Ilias / in-conſulte ſeſe feciſse perpendentes / antequam tempus perfeetae aetatis eorum e.vpleatur / eaſdem co-ram iudicibus Ordinariis regni / uel Magiſtris il-lorum Protonotariis / aut in Locis Teſtimonialibus / ore proprio reuocabunt / atque retractabunt. $. 3. Et eiuſcemodi reuocatio / non ſolum ibi / uel coram eo / coram quo Faſsio facta fuit / ſed etiam in conſpectu aliorum iudicum / & Teſtimo-niorum / iufra praefixi termini / perfeetae uidelicet aetatis ipſorum ſpatium ; rite ſeinper fieri ualebit. $. 3. Si tamen interea Faſsiones huiuſmodi re— uocare / & retractare non curabunt; poſtea Faſsiones ipſae / perpetuae firmitatis robur obtinebunt / ſeinperque locum habebunt: Conditionibus tamen / In poſſeſsionaria uenditione requirendis / ſuperius praenotatis ſemper ſalvis. 4. Facta uero praemiſsa reuocatione / & re-tractione eiuſcemodi Faſsionis; reuocans ipſe ſemper infra tempus Prceſcriptionis / triginta uidelicet duorurn annorum ſpatium / lites / & cauſaſ, E raetextu ipſius reuocatae Faſsionis / ſuſcitandi ha-et facultatem. TITULÃœS 139. Quod orphani / in cauſis / contra eos tempore pu-* pil/aris cetatis ipſorum rnotiſt reſpondere non tenentur. a) H i n c eſt etiam / quod orphani durante pupillari eorum aetate / ſolummodo per productionem / & oſtenſionem Literarum Rcviſionalium / ab omni * cauſa / & lite tempore pupillaris aetatis ipſorum; contra eos mota liLerantur. §. 1. Nec coguntur ad inſtantiam alicuius / in proceſsu cuiuſvis cauſae / uel litis / ſiue ratione iu-lium poſſeſsionariorum / aut Dotalitiorum / uel Quar-talitiorum / ſiue actuum potentiariorum / uel damnorum / aut etiam aliorum quorumeunque negotiorum / aduerſus eos / in ipſa pupillari / ſeu illegi-tima eorum aetate ſubortae / & ſuſcitatae (demptis tamen cauſis tempore patris ipſorum inchoatiſ) infra tempus legitimae aetatis eorum reſpondere. §. 2. Verumtamen ſi occaſione iui’ium poſſeſsionariorum / ſtante adhuc / & durante pupillari / & iliegitima ipſa aetate / cauſa aliqua per longuin litis proceſsum terminan ſolita / contra pupillos exorie-tur; tunc tenebit quidem proceſsus uſque ad re-ſponſionis terminum / ſed in ipſo reſponſionis ter-mino / uirtute litterarum Reuiſionalium / pupillaris / uel iliegitima aetas orphanorum allegari / & cauſa ipſa per hoc ad primum annum legitimae aetatis / hoc eſt; ad duodecimum annum orphanorum inte- a) A11 / & quando Pupilli teneantur Juri Stare: habetur per 4. ſeqq. titt. ſuper ciuo / utietuniuerſimde Tutela / & Curatcla: conſuii poteſt Tyroe. Juriſ grum / quando uidelicet jam primo Procuratores con-ſtituere incipient / prorogari / differrique debebit. §. 3. Nam aiiter / ſi prius reſpondere coeeren-tur / uel etiam ex imperitia ſponte reſponderent; talis reſponſio non tenebit / ſed ſimpliciter / & de plano retractari ualebit. Titulus i5o. Quod pupilli / in cauſis tempore patris earum in~ choatis / reſpondere coguntur. Superius autem clauſulam hanc: Demptis cauſis tempore patris orphanorum inchoatis / non fruſtra poſui; Quoniam iſto caſu pupilli / quantumeunque parvuli / ad omnes cauſas uiuente patre eorum / contra ſe motas / & ſuſcitatas reſpondere / & debitum finem in illis / facta reſponſione conſequi / & habere tenentur. 1. Et / ſi in proceſsibus eiuſcemodi cauſarum / iuramentum forte per aliquem pupillorum praeſtandum iudicaretur; depoſitio eiuſdem iuramen-ti / ad primum annum legitimae aetatis ipſius pupilli prorogabitur: Prout hac de re limpidius in ſerie iura-mentalium depoſitionum / iu ſeeuuda parte b) hu-jus opuſculi tractabitur. T I T U L U S i3i.. 4 Caſus quidam / in quo pupilli etiam illegitimes cetatis reſpondere tenentur. Praeterea / reperitur etiam alter caſus / in quo pupilli / non obſtante iliegitima / & pupillari eorum aetate / per Tulores ſuos reſpondere / & proſecutio-ni cauſarum in ipſa eadem aetate motarum / ſuperinten-dere tenentur; Quando uidelicet / Introductioni / & Statutioni / uel metali Reambulationi aliquorum iu-rium poſſeſsionariorum / per quoſcunque lactae / nominibus / & in perſonis ipſoinm orphanorum con-tradictionis uelamine obviatur: Et ob luijuſmodi contradictoriam inhibitionem / pupilli ad Octauales terminos euocantur. $. 1. Nam iſto quoque caſu; more / & inſtar aliorum legitimae aetatis nominum / proceſsu iuridi-co obſeruato / reſpondere / & rationem contradictio-nis eorum reddere debebunt. Et Ratio eſt: quia ſponte / & proprio eorum motu / cauſae huiuſmodi / ſeſe ingerunL Et quamvis ad alterius inſtantiam euoceutur; tamen ipſi magis uidentur A ctores / quam in cauſam attracti tunc exiſtere / qui conan-tur iuribus / alterius partis manifeſte reſiſtere. $. 2. Niſi enim Statutioni / uel Reambulationi / & per conſequens iuribus partis alterius ſponte con-tradicerent; nuſquam eos in litem attraherent. Et ideo non contra eos / quin potius per eos / cauſa in hac parte ſuſcitari uidetur. §. 3. Secus tamen eſt / ſi Slatutio / uel Rcam-bulatio metarum / per quejnpiam in dominium ta-lium terrarum / aut bonorum / & iurium poſſeſsio-nariorum facta fuerit; quae pacifice prae manibus orphanorum habentur: N am hoc caſu / uelint / no-lint / ipſi Statutioni / uel etiam Reambulationi con-tradicere debebunL §. 4. Aiiter enim per taciturnitatem / de domi-nio illorum / aut illarum excluderentur: Et idcirco reſpondere in hac parte / ſicut in praeiarratis cae-teris cauſis / infra tempus legitimae aetatis eorum / non tenebuntur. $. 5. In cauſis uero ratione bonorum per de-fectum ſeminis aliquorum decedentium / a Principe impetratorum; uel uigore contractuum in quem— piam deriuatorum motis; proceſsus / & ordo ſuperiuſ Ung. & citatſe illic Excelſ* Com. Syſt / opini- ones. *) Tit. 3;. PART1S L T1TULUS 102. T1TULUS i33. 45 perius a) exin Je conſcriptus / atque declaratus ob-ſeruari debebit. T I T ü L Ãœ S i3a. Quocl Evocatores pupillorum / in homagiis eorum convincantur. ^ciendum poſtremo; quod ex quo pupilli uſque teuipora' legitim;« eorum aetatis / (quando ſei licet ab oftnni tutela liberantur) nec cum ſcitu / nec ſine ſcitu Tutorum aliquid facere poſsimt: quia ſui iuris non ſunt. 1$. l. Ideoſi qui / tales orpbanos / occaſione actu-um potentiariorum (aſserendo per ipſos / aut de eorum commiſsione / eiuſmodi actus potentiarios fuiſ-ſe patratos ) in cauſam conuenerint / & attraxe-rint; mox in homagio illorum ( quemadmodum ſuper Lvocationum conditionibus b) in ipſa ſeemida parte declarabitur ) convincuntur. T I T U L U S i33. Quid ſit / & qualiter fiat bonorum mobilium / & im-mobilium aeſtimatio ? GXioniam autem ad nonnullorum negotiorum ex-pedilionem / perneceſsaria eſt bonorum aeſtimatio; c) ideo ſeries / ac modus eius / liic merito ſubnecti debet. §. 1. Unde no tan dum eſt; quod iuxta uete-rem / & approbatam huius regni noſtri conſuetu-dinem / aeſtimatio dicitur: Bonorum mobilium / & im-mobilium / competentis ualoris / limitata queedam / ac ſtatuta taxatio. §. 2. Vel aliter; aeſtimatio: Eſt rei mobilis / & immobilis / ſecundum ſui cequiualentiam / uel ua-lorem / taxata qua;dam lirnitatio. 3. Et Duplex eſt aeſtimatio / ſcilicet Peren-iudis / & Communis. yEſtimatio Perennalis / quae in iuribus duntaxat poſſeſsionariis / & non rebus mobilibus fieri ſolet / decies tantum facit / quantum Communis. §. 4. In aeſtimatione namque Coramuni / ima Seſsio Jobagionalis populoſa / pro una Marca / ſeu ad unam Marcam quatuor ßorenos facientem: In pereimali uero aeſtimatione ad decem Marcas / qua-draginta florenos continentes computatur. §. 5. Quee Perenna/is aeſtimatio / paucis in rebus / ac cauſis committitur / ſed tmiuerſus fere coe-tus Dorainorum Praelatorum / acBaronum / Magna— tumque / & Nobilium aeſtimatione communi (ut piurimum) utitur. Niſi enim in Faſsionibus / uel obligaminibus quorumpiam / aeſtimatio Perennalis claro ſermone declarata / aut in conſtitutionibus regni publicis expreſsa fuerit; eius uſus raro ad-inittitur. Cuius quidem aeſtimationis d) ſeries hoc modo ſequitur: §. 6.Caſtrum lapideum / aeſtimatur ad Marcas e) Centum. §. 7. Item Monaſterium / ſiue Clauſtrum ſepub-turarn patronorum,^ & aliorum ſpecialium Nobilium habens / aeſtimatur ad M. 100. a) p. 1 .* litt. 64. 65. 66. etc. b) p. a. t. ſä. c ) Praeter aeſtimationemForenſew / ſtatuerunt Veteres noſtri aeſtimationem Legalem :Utpro certis caſibus in Lege expreſsis / haberent rcrum ualorem in fixo li-mitatum. Et quidem fixa haec / & ſpecialis regula / in ſimilibus ſeruanda / confecta fuit; in quibuſdam re* bus non attento forenſi pretio / aut reſpectu immo-bilium; eorundem prouentu. Res uero iſthic non li-mitatas; ad ualorem cotidignum refegarunt. Unde licet hic ſoluni mentio fiat / Communis / & Pe-rennalis aeſtimationis: Condigna tamen aeſtimatio (quae iuſto / accompetenti pretio res taxat) huc merito rcvocari poteſt. Et ſic / Communis aeſtimatio / prout a Condignadiſcrepans / rerte uocabitur Specialis. §. 8. Eccleſia / cum duobus pinnaculis ad mo-dum Monaſterii fundata; aeſtimatur ad M 5o. §. 9. Eccleſia / cum duabus turribus / ſeu duobus pinnaculis / non penes Monaſterium exiſtens / uel non per modum Monaſterii fundata; ad M. 25. 10. Omnes aliae Eccleſiee matronce / g\ ciun una turri / ſepulturam habenles; aeſtimanturad M. i5. §. ll. Sine turri autem / conſtructae / tamen cum ſepultura; ad M. 10. §. 12. Cape 11a lignea / ſeu Sacellumnon lapideum / ſepulturam tamen continens; ad M. 5. §. i5. Abſque ſepultura uero; ad M. 3. §. l4. Eccleſia; autem / & Capellae extra Ma-tronam Eccleſiam h) fundata; / non ponuntur in Serie aeſtimationis. §. i5. Item Seſsio / ſeu Curia nobilitaris populoſa; ad M. 3. §. 16. Ilabitatore uero carens; ad . 4 M. unam cum media. §. 17.,Edificiis autem omnino deſtituta; ad M. 1. §. 18. Item Seſsio Jobagionalis populoſa; ad M. 1. $. 19. Deſerta uero / ſed aedificia habens; ad M. mediain. §. 20. Aüdificiis autem penitus carens ; tamen in ordine aliarum ſeſsionum ſita / ad quartam par-tem unius Marcae / uidelicet denarios 100. Extra ordinem ſiquidem aliarum ſeſsionum poſita; pro campo reputatur / & in ordine a-ſlimatio-nis non computatur. $. 91. Item Pomarium Nobilium adultis fru-ctiferis arboribus conſitiun / in uno iugere terrae regalis menſurae adjacens; ad > M. 3. §. 22. In Inſula tamen Cſallököz quaelibet ar-bor adulta / & fructifera / aeſtimatur ad centum Denarios / uſque numerum duodecim arborum: ultra uero duodenarium ipſum numerum; quotquot ſunt arbores / ſimul tamen computatae / aeſtimantur adM.3* §. 23. Pomarium uero Jobagionale extra uil— lam habitum; ad M- 1* Ketro autem / ſeu penes ſeſsionem exiſtens; non ponitur in aeſtimationis ſerie. J. 24. Item Terra communis / uel arabilis / ad unum aratrum regalis menſurae ſufficiens; ad M. 3. §. 26. Item Sv Iva communis / de qua decimu porcorum / uel tributum generaliter non exigitur / nec habet aliquem cerlum prouentum ; aeſtimatur ſicut terra communis / ad unum aratrum uidelicet regalis menſurae adjacens; ad M. 3. §. 26. De Rubetis etiam / & Virgultis idem eſt ſentiendum. $. 27. Item Sylva magna / quae alias permiſ-ſoria i) dicitur / pro communi opere / & labore apta; intra quantitatem trium aratrorum regalis menſurae exiſtens / quodlibet aratrum; ad M. Io. 28. Ultra uero tria aratra adjacens / non aeſtimatur: Sed ad ipſa ſolummodo tria aratra redu-citur aeſtimanda. §. 29. Item Sylva maior / puta dolabroſa / & glandifera / ſeu ſub dolabro / & uenatione exiſtens / ac pro quolibet opere / & artificio ualens; in ſpa— tio / uel quantitate trium aratrorum regalis menſurae adjacens; quodlibet aratrum a'ſlimatur / ad M.5o. _________ $. 5o. d) Scilicet Communis. e ) Marca; / quae hic numerantur,omnes ſunt gratis pon* deris / nempe florenos 4-facientes. Vid. plura de di-uerſis Marcis / in Tyroc. Jur. I ng. p. i. 2. f) Sapienter cenſet. Com. Syſt / ex hac ſerie / ſeu aeſti-mationum ſyllabo / expungendaſeſſe Eccletias / Mo-naſteriatCryptaſtCemeteria / & alias Res ſacraſ,\e-lut extra Commercium humanum poſitas. g ) Id eſt Matrices : Aut / ul Lex uidetur intelligere : Pa-rochialeS quaecunque / licet ſint Filiales / peculiarl Paſtoredeſtituta / ſed uicino duntaxat adſcriptſe. h ) Nempe ſi in eadem poſſeſsione plures ſint Eccleſiae / aut Capellae; caeterae praeter Matrices / non ingredi-untur ſcriem aeſtimationis. / ) Szctbad trdii. PARTIS I. TITÃœLUS j33. ±f> > §. 3o. Si uero prouentus eius annualis bene po-teſt computari / ſignanter ſi fuerit glandinoſa ; tunc pro decies tanto aeſtimatur / quantuin facit prouentus ſuus annualis: Ultra uero ipſa tria aralra (prout permiſsoria) non aeſtimatur. ß. 01. Item ſi terra arabilis non extendit ſe ad unum / uel medium aratrum regale / ita uidelicet / ut ſi fuerint quinque / aut ſex / uel decem / etc. iugera; tunc (opinione non nullorum) quodlibet iu-gerum aeſtimabitur ad Denarios quaciraginta. Et de ſj Iva quoque permiſsionali / ac nemore ; idem dicunt eſſe tenendum. . §. 3a. Yeriimtamen haec limitatio pro communi aeſtimatione accepta / reſpectu pracedentis / iuſla / & recta eſſe non uidetur / ſed oranino abjicienda cenſelur: IN am ſi terram / uel ſylvam communem ad unum aratrum regale ſufficientem / ad tres Alar-eas ſeſtimabis / & aratrum ipſum / ad centum / ac quinquaginta iugera regalis menſurae ſequeſtrabis; tunc ſi bene computabis / non plures / quam duo-decim Denarii ad quodlibet iugerum teme cedent / & quatuor tantum iugera inaeſtimata manebimt / quae ad quinquaginta Denarios ſe exlendent. Quinquaginta autem Denarii / ad centum / & quinquaginta obulos / ſeu quadrantes commode di uidi non poſsunt: Ideo quatuor illa iugera / conſideratioue maiori® partis / ut inaeſtimata maneant neceſſe erit. $. o3. In ſupputatione ſiquidem ſylvae perrniſ-ſoriae / uel nemoris / pro communi (ut praei’ertur) opere ualentis / ad jiinum aratrum ſe extendentis / quod ad Marcas decem aeſtimatur / quodlibet iu-gemm ad Denarios 26. cum obtilo taxari / uel aeſti-mari debebit / & pro ſuperfluo / ſeu reſiduilate / Denarios uiginti quinque habebit. Si uero aliter ad Marcas ſummam ipſe diuidere uolueris ; tunc quodlibet iugerum ad Denarios 27. aeſtimabitur / & Denarios 7. ſuperaddere debebis. De praenarraU quoque terra / idem (ſi uolueriſ) cum ſuperaddi-tione facere ualebis. §. 34. Item Pratum / ſeu foenetum / ad unam falcem ſufliciens / uel alias in uno iugere terrae regalis menſuree adjacens; ad unum quartal«: uidelicet Denarios ‘ * 10°* §. 35. Foeneta autem in campeſtribus / quae falcari quidem poſsunt / raro tamen / uel nunquam defalcantur ; in online aeſtimationis non ponuntur. §. 56. Item Molendinum ſubtus / uel deſuper eurrens / & tempore aeſtus non deücieus; ad M. 10. Deficiens autem; ad • M. 6. §. 3% AI o 1 e u d i 11 u m deſuper uoluens / & tempore ſiccitatis non delicieus; ad AI. 5. Deficiens autem; ad AE 3. 58. Locus Molendini deſerti / ſubtus cur- renlis; ad • 1 \r ^ Deſuper autem uoluentis; ad AI. unam, cum media. §. 5g. Item Fons ſcaturiens / ſeu puleus ef-lluens / & non deficiens / in quacunque poſſeſsione / de quo populus portare ſolet; ad Al. duas / cum media. Si autem plures fuerint / non aeſtimantur / ſed ad unum ſoluin ineluduntur omnes / quoniam ad uſurn unius uillce ſufficit puteus unus. §. 4o. Item Piſcina effluens / & non deficiens; ad AE 10. Non efiluens autem / & tempore ſiccitatis deficiens; ad AE 5. §. 4i. Piſcina magna cum clauſura exiſtens / Gyalmoſ-tö / uel etiam Morö-tova dicta / neenon alia piſcatura Danubiali / uel Thicialis / ſiue Szauae / aut Drauae / T/ianya nuncupata / ſi habet deputa-tum prouentum unnualem; decies tantum aeſtimatur / quantuin facit eius prouentus annualis. Si uero computatum prouentum non habiterit / (prout nos generaliter utiinur) aeſtimatur; ad AI. 5o. a) De aeſtimatione Vinearum; Vid. Trip. Jur. Vng. Tyroc. ad h. t. §. 7. b) uox Italien / Hinnulum ſigniflcans. v ) Eſt auleiu ualor alius inlrinſecus / alius exlrinſe- $. 42. Item loca ſagmiarum / TVeſz appellata / uſque ad Denarium numerum / pro ſingulis Alar-cis : ultra uero decem / uſque centuin / uel amplius; ad M. 10. $. 43. Item Clauſura / quae fit tempore inun-dationis aquarum / Rekeſz dicta / ſpecialem / uel ſingulärem prouentum habens / quaelii>et ad Denarios 100. §. 44. Item Tributum / tam ſuper aquis / quam in terris rite exigi conſuetum; decies tanto aeſtimatur / quantum facit prouentus eius annualis. $. 45. 11 em Tributum proinontorii / ſeu mon-tis uinearum / quod computatum / & notabilem prouentum annuatim domino ſuo teireſtri miniſtrat / ſimilitter ad 'decies tantum aeſtimatur: Sed hoc in perenni duntaxat aeſtimatione locum habere cenſeo. Nara uineae generaliter / tanquam rubeta / & uir-gulta / de regni noſtri antiqua conſuetudine ſeſti-mari ſolent / ex eo; quod ubi / & poſtquam cul-tores uinearum aut del’uerint / aut earum labores praetermiſerint / uineae cito / de facilique / in rubeta / & uepres conuertentur. §■ 46. Verum / ſi ruſticum qitempiam / uel etiam Nobilem in territorio alterius uineam haben-tem / Dominus terreſtris de ipſa uinea ejicere / & exeludere uoluerit; authoritatem quidem ejiciendi habet: a) Al tamen non aeſtimatione illa communi / quai de uirgulto / & rubeto imtnediate praenotata cſt; ſed competentern ualorern / ſeu condignum pre-tium eius / iuxta aequam / rectamque limitationem / & taxationem iudicis / ac iuratorum ciuium eius loci / ad quem ipſum promontorium pertinet / illi refundere tenetur. ' §. 47. Iſta Menaura ſcdecies ſumpta / fand unam Menſurarn / ſiue Ulnam regalem. §. 48. Item / unum iugerum terrae arabilis / aut ſylvae regalis menſurae / continet in ſua longitudine Septuaginta duas; in latitudi-ne uero duodecim Alcuſuras / ſeu Ulnas regales. §. 4g. Item / unum aratrum / continet in ſe centum / & quinquaginta iugera terra-rum regalis menſurae / in aeſtimatione rerum. DE J U MEN TOR UM AESTIMATIONE. §. 5o. Notandum / quod unus Bos non claudus / uel aliter non deſtructus; ad AE 1. $. 5l. Duae uaccae ſine uitulis; ad AI. 1. §. 52. Una uacca cum uitulo; ad AI. 1. $. 53. Quatuor oues; ad M. 1. §. 54. Quatuor porci; ad AI. 1. 5. 55. Caballa ſine poledro; b) ad AI. 1. §. 56. Cum poledro maſculo; ad AE 1. $. 57. Cum poledro foemineo; ad AE t. cum media. §. 58. Equus ſellatus / ſecundum ualo-rem eius / c) aeſtimatur. T I- cut: Ubi etiam pretium affectionis non raro. ſubingreditur / contra id; quod dicitur,. ſi ſervus 33.'ff. ad Leſern Aquil. Sed de bis Vid. Ciuiliſtas / ad Leg. cit. & alib PARTIS I. TITULtJS i34. T I T U L U S i34. Quot modis / & quibus reſpectibus ceſtimationes Bonorum / & Berum fiunt? Sciendum ulterius; quod praemiſsa bonorum mo-bilium / 'et immobiliura aeſtimatio diuerſis modis / diuerſiſque reſpectibus fieri conſüeuit. §. 1. Primo quidem; ad ſolutionem onerum iudicialium / quae oommuni / & uſitato uocabulo Birſagia nuncupantur. Et in illis tam iumenta / quam etianl terrae / & iura poſſeſsionaria / iuxta limitationem praeſcriptam aeſtimari pariter / & ac-ceptari debent. §. 2. Secundo / in Quartalitiorum / & iurium impignoratitiorum ſolutione / ac bonorum per Sen-tentiam capitalem / uel emendae capitis occupando-rum redemptione. In qua (jumentis excluſiſ) tam caſtra / ac curiae nobilitares / & ſeſsiones Jobagio-nales populoſae / deſertaeque / & praediales • / quam etiam terrae / ſylvae / uirgulta / prata / piſcinae / mo-lendina / fontes / Clauſtra / Monaſteria / & Eccle-ſice; nec non tributa / pomaria / ſagenarumque / & clauſurarum loca; & generaliter omnes pertinentiae iurium poſſeſsionariorum aeſtimandorum / modo praedeclarato taxantur. Terrae tamen arabiles / & prata / ad ſeſsiones Jobagionale9 populoſas ſpectan-tes / & pertinentia (demptis terris / & pratis ex-ſtirpatitiis / quae colonos proprie concernunt / & non ad ſeſsiones pertinent ) non aeſtimantur. Et tandem ſecundum huiuſmodi aeſtimationis quantitatem / ſolutio Quartalitiorum / & iurium Impignoratitiorum lieri debebit. Et hoc idem eſt etiam de iuribus poſſeſsionariis / in praeiudicium fratrum / uel aliler indebite uenditis / intelligendum / atque tenendum. §. 3. T e r t i o / in Dotalitiorum reſtitutione. ln qua ſolummodo curiae Nobilitares / ac ſeſsiones Jo-bagionales populoſae / & deſertae / atque praediales / in ordine aliarum ſeſsionum ſitae aeſtimantur / & extra corpus poſſeſsionis nulla in hac parte aeſti-jnatio admittitur. Et demum iuxta eiuſcemodi poſ-ſeſsionariae aeſtimationis ſeriem / reſtitutio Dotalitiorum / partim pecuniis parutis ; partim uero rebuſ mobilibus (etiam iumentis incluſiſ) fieri ſolet / iuxta uerum pretium illarum. Prout uidclicet in ford uendi poſsent / acceptari debebunt. §. 4. Hoc tamen aduertendum eſt; quod / ſi qua mulierum / mortuo marito ſuo / in bonis / ac iuribus eiuſdem mariti poſſeſsionariis / titulum / & nomen ipſius ferendo / uita ^ibi comite; permanere uoluerit / & filius / uel Frater / aut alter ſucceſsor eiuſdem mariti legitimus / ipſi mulieri ad quantitatem / & ualorem Dotalitii ſui / iura aliqua poſſeſsionaria / uita eiuſdem durante poſSidenaa / & utenda ſequeſtrare / excindereque / & dare decreuerit; tunc in tali caſu / non ſoliun curiſe Nobilitares / ſeſ-ſioneſque Jobagionales populoſae / & deſertae / ac praediales / ſed etiam extra uillam / terrae / ſylvae / pomaria / ac foenilia / & molendina / quae mulieri dabuntur / prout in Quartalitiotum ſolutio-^ tie aeſtiinabuntur: Et tantum duntaxat ſibi de iuribus illis poſſeſsionariis / quantum ſe ad ualorem ipſius Dotalitii ſui extendet; deputabitur utendum / atque poſsidendum. §. 5. Quarto in ſolutione debitorum / & re-fuſione damnorum ſummarie computatorum / uel ſpecifice denötatorum. Praeterea in depoſitione oneris Facti calumniae / ac emendae linguae / & uio-lationis ſedis iudiciariae regiae maieſtatis j ac Co-mitum Parochialium quorumlibet comitatuum / & aliis eiuſcemodi cauſis / ac caſibus: In quibus / pari modo res mobiles / & uenales / iuxta uerum earum ualorem / & non ſecundum limitationem praeexpreſ-ſam / acceptantur. 6. Quinto / & ultimo; in metarum Ream-bulationibus / & Rectificationibus / aeſtimatio communis fieri ſolet. Hoc tamen ultimo modo / eo ſo-lum reſpectu aeſtimatio celebrari conſüeuit / ut terrae / ſylvae / uirgultaque / uel prata / aut promönto-ria / quae inter cauſantes in lite manebunt / ad quot Marcas ſeſe extendere uidebuntur / cum tot Nobilibus / huiuſmodi terras / ſylvas / uirgulta / prataque / uel promontoria / ille / cui iuramentum per iudicem praeſtandum / deponendumque adiudicabitur / pro ſe / & iuri ſuo appropriare / uendjeareque ualeat / atque poſsit. 48 PARTIS II. Titulus 1. Titulus 2. TITULÃœS. 5. DE SECUNDA PARTE JURIUM / etCONSUETUDINUM INCLYTI REGNI HUNGARIjE, INGEN TITULÃœS 1. --->
Repertorium digitaler Quellen zur österreichischen und deutschen Rechtsgeschichte in der Frühen Neuzeit
Google-Suche
Rückmeldung